Πως μια πράξη καλοσύνης έφτασε να αξίζει μόνο ένα like στα social media

Σκρολάρεις αφηρημένα στην οθόνη του κινητού σου. Ανάμεσα σε δεκάδες ειδήσεις καταστροφής, πολέμους και τοξικά σχόλια, πετάγεται ξαφνικά ένα βίντεο: κάποιος δίνει φαγητό σε έναν άστεγο, σώζει ένα αδέσποτο ζώο ή βοηθάει έναν ηλικιωμένο να περάσει τον δρόμο, ενώ από πίσω παίζει μια συγκινητική μουσική.

Πατάς δύο φορές την οθόνη, αφήνεις μια κόκκινη καρδιά, ίσως γράψεις και ένα «Μπράβο!» στα σχόλια, και συνεχίζεις το σκρολάρισμα.

Μέσα σε δύο δευτερόλεπτα, νιώθεις καλύτερα. Όχι μόνο επειδή είδες κάτι όμορφο, αλλά επειδή ασυνείδητα αισθάνεσαι ότι συμμετείχες σε αυτό. Ότι πήρες θέση υπέρ του καλού. Και κάπου εκεί, χωρίς καν να το καταλάβουμε, η καλοσύνη υποβαθμίστηκε σε μια ψηφιακή συναλλαγή ενός κλικ — ένα φθηνό νόμισμα εντυπώσεων που ξεπληρώνει τη συνείδησή μας χωρίς να απαιτεί καμία πραγματική προσπάθεια.

Η καλοσύνη με κάμερα: Όταν η προσφορά γίνεται περιεχόμενο

Δεν είναι μυστικό ότι στην εποχή της οικονομίας της προσοχής, ακόμη και ο αλτρουισμός εργαλειοποιείται. Δεν είναι λίγοι εκείνοι που καταγράφουν τις καλές τους πράξεις όχι για να εμπνεύσουν, αλλά για να μαζέψουν προβολές, likes και κοινωνική αποδοχή. Φυσικά, δεν μπαίνουν όλοι στο ίδιο τσουβάλι — υπάρχουν άνθρωποι και οργανώσεις που χρησιμοποιούν τα social media ως εργαλείο για να κινητοποιήσουν κόσμο και να συγκεντρώσουν πραγματική βοήθεια.

Όμως το φαινόμενο της «επιτελεστικής καλοσύνης» (performative kindness) έχει δημιουργήσει μια στρεβλή κανονικότητα: μια καλή πράξη μοιάζει να έχει αξία μόνο αν καταγραφεί, μονταριστεί και πάρει την έγκριση του αλγορίθμου. Αν δεν ανέβει σε story, είναι σαν να μην έγινε ποτέ.

Ο εθισμός στις κακές ειδήσεις και η ψευδαίσθηση του «ψηφιακού καθήκοντος»

Γιατί, όμως, έχουμε τόση ανάγκη αυτά τα βίντεο, ακόμα κι όταν υποψιαζόμαστε ότι γίνονται για τα views; Η απάντηση κρύβεται στον τρόπο που καταναλώνουμε την πληροφορία. Έχουμε εθιστεί στις κακές ειδήσεις — στο φαινόμενο που οι ψυχολόγοι ονομάζουν doomscrolling. Ο εγκέφαλός μας βομβαρδίζεται καθημερινά από βία, κρίσεις και οργή, με αποτέλεσμα να βρισκόμαστε σε μια μόνιμη κατάσταση συναισθηματικής εξάντλησης και αδυναμίας.

Μέσα σε αυτό το σκοτάδι, ένα βίντεο καλοσύνης λειτουργεί σαν παυσίπονο. Το πρόβλημα είναι ότι δημιουργεί τη ψευδαίσθηση της δράσης — αυτό που οι κοινωνιολόγοι αποκαλούν slacktivism (ακτιβισμό του καναπέ). Κάνοντας ένα like ή ένα share σε μια καλή πράξη, ο εγκέφαλός μας εκκρίνει ντοπαμίνη και μας πείθει ότι εκπληρώσαμε το ηθικό μας χρέος. Θεωρούμε ότι το να στηρίξουμε την καλοσύνη ισούται με το να πατήσουμε ένα κουμπί. Νιώθουμε ικανοποιημένοι με το ψηφιακό μας αποτύπωμα και, κατ' επέκταση, με τον ίδιο μας τον εαυτό — πιστεύοντας ότι η υποχρέωσή μας απέναντι στον κόσμο τελειώνει κάπου εκεί.

Από την οθόνη στον δρόμο: Όταν παγώνουμε μπροστά στην πραγματικότητα

Αυτή η ψηφιακή αυταπάτη έχει ένα πολύ σοβαρό τίμημα στην αληθινή ζωή. Όσο εκπαιδευόμαστε να καταναλώνουμε την ανθρωπιά παθητικά μέσα από μια οθόνη, τόσο αποξενωνόμαστε από την έμπρακτη εφαρμογή της στον δρόμο. Δεν ισχύει για όλους, αλλά αποτελεί πλέον ένα έντονο κοινωνικό φαινόμενο: άνθρωποι που στα social media εμφανίζονται ευαίσθητοι, υποστηρικτικοί και υπέρμαχοι κάθε καλού σκοπού, στην πραγματική ζωή μένουν αδιάφοροι.

Όταν βρεθούν μπροστά σε ένα αληθινό περιστατικό —έναν άνθρωπο που χρειάζεται βοήθεια, μια αδικία που συμβαίνει δίπλα τους, έναν γείτονα που λυγίζει— συχνά παγώνουν. Δεν ξέρουν πώς να αντιδράσουν, κοιτούν αλλού ή περιμένουν να αναλάβει κάποιος άλλος. Γιατί η αληθινή καλοσύνη δεν έχει φίλτρα, δεν έχει μουσική υπόκρουση και απαιτεί να λερώσεις τα χέρια σου, να χαλάσεις τη βολή σου και να δώσεις το πιο ακριβό πράγμα που έχεις: τον χρόνο και την παρουσία σου.

Η καλοσύνη ως στάση ζωής (και το πιο έξυπνο «όπλο» που διαθέτουμε)

Καθώς μπαίνουμε σιγά-σιγά στην αντίστροφη μέτρηση για τα Χριστούγεννα —μια εποχή που, όσο κι αν έχει εμπορευματοποιηθεί, παραμένει παραδόξως η περίοδος που οι άνθρωποι προσπαθούν έστω και λίγο να γίνουν καλύτεροι— αξίζει να θυμηθούμε τι σημαίνει πραγματικά να είσαι καλός. Η καλοσύνη δεν είναι μια στιγμή στα social media, ούτε μια ευκαιριακή φιλανθρωπία για να καθαρίσει η συνείδησή μας. Είναι στάση ζωής, τρόπος ύπαρξης και μια βαθιά ανθρώπινη ανάγκη που λειτουργεί μεταδοτικά.

Όταν επιμένεις στην πράξη της καλοσύνης, αλλάζεις τους κανόνες του παιχνιδιού. Γιατί, όσο κυνικός κι αν έχει γίνει ο κόσμος, υπάρχει ένας άγραφος ψυχολογικός νόμος που δεν αποτυγχάνει ποτέ: κανείς δεν θέλει να είναι ο κακός —ή, για να το πούμε πιο ωμά, ο «μαλάκας»— της υπόθεσης. Όταν με κάποιον υπάρχει ένταση, ψυχρότητα ή ακόμα και μίσος, κι εσύ επιλέξεις ξαφνικά να απαντήσεις με κατανόηση, γενναιοδωρία και αγάπη, τον αφοπλίζεις ολοκληρωτικά. Αν επιμείνει στην κακία του απέναντι στην καλοσύνη σου, εκτίθεται. Το βάρος πέφτει πια πάνω του.

Σ'ημερα, ανήμερα της Παγκόσμιας Ημέρας Καλοσύνης, ας αφήσουμε για λίγο τα likes στην άκρη κι ας θυμηθούμε ότι η καλοσύνη δεν μετριέται με καρδούλες σε μια οθόνη, αλλά στο πώς κάνεις τον άνθρωπο που στέκεται απέναντί σου να νιώθει...