Πυρηνικός αντιδραστήρας στη Σελήνη: Η κούρσα των υπερδυνάμεων ‑ Το εφιαλτικό σενάριο για τη Γη

Οι ΗΠΑ, η Ρωσία και η Κίνα έχουν ξεκινήσει μια νέα διαστημική κούρσα με στόχο την κατασκευή του πρώτου πυρηνικού αντιδραστήρα στη Σελήνη. Ενώ η NASA βιάζεται να προλάβει τον ανταγωνισμό μέχρι το 2030, κορυφαίοι επιστήμονες κρούουν τον κώδωνα του κινδύνου για τις συνέπειες μιας ενδεχόμενης αποτυχίας.

Στα τέλη Αυγούστου, η NASA ζήτησε από αναδόχους να προετοιμαστούν για την κατασκευή ενός πυρηνικού αντιδραστήρα που θα μπορούσε να επιβιώσει από ένα διαστημικό ταξίδι και να λειτουργήσει χωρίς συντήρηση κοντά στον νότιο πόλο της Σελήνης. Αυτό μπορεί να ακούγεται σαν επιστημονική φαντασία, αλλά η αμερικανική υπηρεσία τον θέλει έτοιμο για εκτόξευση έως τον Δεκέμβριο του 2030.

Υπάρχει συγκεκριμένος λόγος για αυτή τη βιασύνη. Η Ρωσία έχει ως στόχο να διαθέτει έναν σεληνιακό αντιδραστήρα σε πλήρη λειτουργία έως το 2036, στο πλαίσιο μιας μυστικής εταιρικής σχέσης με την Κίνα.

Γιατί οι υπερδυνάμεις θέλουν πυρηνική ενέργεια στο διάστημα

Η NASA έχει ήδη επιταχύνει το χρονοδιάγραμμά της για να προσπεράσει τους ανταγωνιστές της, καθώς η νέα διαστημική κούρσα αφορά το ίδιο το μέλλον της εξερεύνησης. Οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Κίνα θέλουν να είναι οι πρώτες που θα δημιουργήσουν μια μόνιμη βάση στο φεγγάρι, θα αναζητήσουν πολύτιμους πόρους όπως το παγωμένο νερό και θα εκτοξεύσουν αποστολές βαθύτερα στο ηλιακό σύστημα.

Ο έλεγχος της πρόσβασης στα αγαθά της Σελήνης θεωρείται ζωτικής σημασίας. Και οι δύο υπερδυνάμεις πιστεύουν ότι ένας πυρηνικός αντιδραστήρας αποτελεί το κεντρικό, αναντικατάστατο κομμάτι αυτής της φιλοδοξίας.

Ο φόβος των επιστημόνων για ραδιενεργά συντρίμμια

Οι χώρες σχεδιάζουν να ενεργοποιήσουν τους αντιδραστήρες τους μόνο αφού φτάσουν με ασφάλεια στη Σελήνη. Ωστόσο, ορισμένοι κορυφαίοι επιστήμονες προειδοποιούν ότι οι κυβερνήσεις κινούνται πολύ γρήγορα σε μια εποχή που έχει δει αρκετές καταστροφές. Τα τελευταία έξι χρόνια, πολλαπλοί κινεζικοί, αμερικανικοί και ρωσικοί πύραυλοι απέτυχαν και εξερράγησαν, ενώ ένα ρωσικό σκάφος προσεδάφισης συνετρίβη στην επιφάνεια του φεγγαριού, την ώρα που διαστημικά σκουπίδια πέφτουν τακτικά στη Γη.

Οι αποτυχίες αυτές θα μπορούσαν να προκαλέσουν αλυσιδωτή αντίδραση με δεινές συνέπειες. Τα συντρίμμια ενός αντιδραστήρα που πέφτουν θα μπορούσαν να διασπείρουν ραδιενεργό υλικό, όπως συνέβη στον Καναδά στα τέλη της δεκαετίας του 1970. Μια έκρηξη ή τηγμένα υλικά στην επιφάνεια της Σελήνης θα κινδύνευαν να μετατρέψουν ολόκληρες περιοχές σε απαγορευμένες ζώνες.

«Θα υπάρχει πάντα μια διαστημική κούρσα σε εξέλιξη, και αν εισαγάγετε την πυρηνική ενέργεια σε αυτό το μείγμα, τότε θα μπορούσε να πάρει μια ενδεχομένως πιο επικίνδυνη τροπή», δήλωσε ο Έντουιν Λάιμαν (Edwin Lyman), διευθυντής ασφάλειας πυρηνικής ενέργειας στην Ένωση Ανησυχούντων Επιστημόνων.

Η πυρηνική ενέργεια φαίνεται να είναι η μόνη βασική εργασία που έχει αναθέσει η Κίνα στον εταίρο της. Καμία χώρα δεν έχει περισσότερη εμπειρία από τη Ρωσία σε αυτόν τον τομέα, καθώς εκτόξευσε περισσότερους από 30 αντιδραστήρες σε τροχιά (κυρίως τις δεκαετίες του 1970 και 1980 πάνω σε δορυφόρους του Ψυχρού Πολέμου). Επιπλέον, η Ρωσία ελέγχει τη μεγαλύτερη προμήθεια αυτού που θεωρείται το ασφαλέστερο πυρηνικό καύσιμο για διαστημικές αποστολές — ουράνιο που δεν είναι υψηλού εμπλουτισμού —, το οποίο βρίσκεται σε έλλειψη στις ΗΠΑ.

«Η Ρωσία δεν έχει πρακτικά κανέναν ανταγωνιστή στον τομέα της διαστημικής πυρηνικής ενέργειας», δήλωσε στο ρωσικό πρακτορείο ειδήσεων TASS ο Μιχαήλ Κοβαλτσούκ (Mikhail Kovalchuk), πρόεδρος του Ινστιτούτου Κουρτσάτοφ (Kurchatov), του ερευνητικού οργανισμού που βοηθά στον σχεδιασμό του ρωσικού σεληνιακού αντιδραστήρα.

Η NASA προσπαθεί να καλύψει το χαμένο έδαφος. Παρότι εκτόξευσε έναν αντιδραστήρα το 1965 (τον οποίο έκλεισε μετά από βλάβη του διαστημοσκάφους) και έχει δαπανήσει έκτοτε περισσότερα από 20 δισεκατομμύρια δολάρια σε διαστημικά πυρηνικά προγράμματα, δεν έχει αναπτύξει ποτέ ξανά άλλον αντιδραστήρα. Η υπεροχή στο διάστημα αποτελεί ζήτημα γοήτρου, με τους Ντόναλντ Τραμπ, Σι Τζινπίνγκ και Βλαντιμίρ Πούτιν να έχουν κάνει σχετικές δηλώσεις.

Πώς θα επιβιώσουν στις παγωμένες σεληνιακές νύχτες

Κάθε μόνιμη βάση στη Σελήνη απαιτεί μια αξιόπιστη πηγή ενέργειας. Οι πυρηνικοί αντιδραστήρες υπερτερούν καθώς δεν χρειάζονται ηλιακό φως, μπορούν να είναι συμπαγείς και, με τον σωστό σχεδιασμό, απαιτούν ελάχιστη ανθρώπινη παρέμβαση.

Για τα πρώτα χρόνια, θα χρησιμοποιηθούν ηλιακή ενέργεια και συστήματα ραδιοϊσοτοπικής ενέργειας. Όμως, μια διευρυμένη σεληνιακή βάση θα χρειαζόταν πολύ περισσότερη ενέργεια. Τα ηλιακά πάνελ δεν επαρκούν κατά τη διάρκεια των παγωμένων σεληνιακών νυχτών (που διαρκούν πάνω από 14 γήινες ημέρες). Οποιοδήποτε σύστημα ενέργειας κοντά στον νότιο πόλο πρέπει να αντέχει σε διακυμάνσεις θερμοκρασίας μεταξύ 54 και -203 βαθμών Κελσίου (130 έως -334 Φαρενάιτ).

Η Μόσχα έχει αναθέσει στις κρατικές της υπηρεσίες να παραδώσουν τον αντιδραστήρα Selena έως το 2036. Ο Selena θα παράγει έως 10 κιλοβάτ και θα λειτουργεί αυτόνομα για μια δεκαετία. Από την άλλη, η NASA επιταχύνει υπό τον φόβο ότι ένας ρωσοκινεζικός αντιδραστήρας θα δημιουργούσε μια ντε φάκτο ζώνη αποκλεισμού. Ο δικός της αντιδραστήρας, Lunar Reactor 1, αναμένεται να παράγει 20 κιλοβάτ (όσο καταναλώνουν 16 αμερικανικά νοικοκυριά) και να λειτουργεί για πέντε χρόνια χωρίς παρέμβαση.

Ως πρώτο βήμα, η NASA σχεδιάζει να χρησιμοποιήσει πυρηνική ενέργεια για να προωθήσει διαστημόπλοιο στον Άρη τον Δεκέμβριο του 2028, κάτι πρωτοφανές. Παράλληλα, και το Πεντάγωνο σκοπεύει να αναπτύξει δικούς του διαστημικούς αντιδραστήρες, σύμφωνα με τον Λευκό Οίκο.

Ο κίνδυνος έκρηξης κατά την εκτόξευση

Οι ημερομηνίες στόχοι μετατοπίζονται συνεχώς και λίγοι ειδικοί πιστεύουν ότι θα τηρηθούν. Κανείς δεν διαθέτει αποδεδειγμένη σεληνάκατο που να μπορεί να κατεβάσει βαρύ ραδιενεργό υλικό σε ανώμαλο έδαφος, ούτε έχει εγκαταστήσει αντιδραστήρα σε χαμηλή βαρύτητα. «Τίποτα δεν είναι βέβαιο αυτή τη στιγμή», δήλωσε ο Ζιλιέν ντε Τρουλιού ντε Λανβερσέν (Julien de Troullioud de Lanversin), πυρηνικός επιστήμονας στο Πανεπιστήμιο του Χονγκ Κονγκ.

Παρότι ΗΠΑ και Ρωσία αναφέρουν ότι οι αντιδραστήρες τους θα είναι «ανενεργοί» (μη ακτινοβολημένοι) μέχρι να φτάσουν στη Σελήνη, τα πράγματα μπορούν να πάνε στραβά κατά την εκτόξευση. «Αυτή είναι η στιγμή που υπάρχει μεγάλος κίνδυνος. Είχαμε πολλές αποτυχίες εκτοξεύσεων, επομένως έχουμε πολλά δεδομένα για το τι μπορεί να πάει στραβά», τόνισε ο Λέοπολντ Ζούμερερ (Leopold Summerer), επικεφαλής της ομάδας εργασίας του ΟΗΕ για την πυρηνική ενέργεια στο διάστημα.

Αν ένας αντιδραστήρας συντριβεί σε ωκεανό, το νερό επιβραδύνει τα νετρόνια, κάνοντάς τα πιο πιθανό να διασπάσουν άτομα. Αυτό θα μπορούσε να κάνει τον αντιδραστήρα κρίσιμο — δηλαδή να ξεκινήσει αλυσιδωτή αντίδραση απελευθερώνοντας ακτινοβολία. Αυτό ακριβώς φέρεται να συνέβη στη Ρωσία το 2019, όταν ένας πύραυλος Κρουζ που κινούνταν με αντιδραστήρα έπεσε στη Λευκή Θάλασσα. Όταν προσπάθησαν να τον ανακτήσουν, σημειώθηκε πυρηνική αντίδραση στοιχίζοντας τη ζωή σε τουλάχιστον πέντε εργαζομένους (αν και η Ρωσία αρνήθηκε ότι ο πύραυλος τροφοδοτούνταν από αντιδραστήρα).

Η γεωπολιτική διάσταση και το πρόβλημα των καυσίμων

Η NASA απαιτεί σχεδιασμό που αποτρέπει ένα τέτοιο αποτέλεσμα, ενώ η ρωσική κρατική εταιρεία Rosatom και ο κινεζικός διαστημικός οργανισμός τηρούν σιγή ιχθύος. Ένας άλλος κίνδυνος είναι η ανεξέλεγκτη επανείσοδος, όπως συνέβη το 1978 με τον ρωσικό δορυφόρο Kosmos 954, ο οποίος διέσπειρε ραδιενεργή ύλη σε 48.000 τετραγωνικά μίλια του βόρειου Καναδά. Παρά τις αυστηρές επιθεωρήσεις, τα ατυχήματα δεν μπορούν να αποκλειστούν, όπως σημειώνει ο Ρ. Σκοτ Κεμπ (R. Scott Kemp), καθηγητής πυρηνικής επιστήμης στο MIT.

Το 2018, ο τελευταίος διαστημικός αντιδραστήρας που δοκίμασε η NASA χρησιμοποίησε εξαιρετικά εμπλουτισμένο ουράνιο. Όμως η πρώτη διοίκηση Τραμπ αποθάρρυνε τη χρήση του, φοβούμενη ότι θα μπορούσε να καταλήξει να χρησιμοποιηθεί ως πυρηνικό όπλο.

Πλέον, η NASA θέλει να στραφεί στο καύσιμο HALEU (ουράνιο χαμηλού εμπλουτισμού υψηλής δοκιμής). Ωστόσο, υπάρχει τεράστια έλλειψη στις ΗΠΑ, ενώ η Ρωσία —ο μεγαλύτερος παραγωγός στον κόσμο— τελεί υπό αμερικανικό εμπάργκο από το 2024 λόγω του πολέμου στην Ουκρανία.

Η αμερικανική κυβέρνηση δυσκολεύεται να παράγει αρκετό καύσιμο χαμηλού εμπλουτισμού, ενώ η ρωσοκινεζική συμμαχία δεν έχει καν αποκαλύψει τι τύπο θα χρησιμοποιήσει (οι παλαιότεροι ρωσικοί αντιδραστήρες χρησιμοποιούσαν εξαιρετικά εμπλουτισμένο καύσιμο).

Όπως προειδοποίησε ο Μπιλ Φόστερ (Bill Foster), Δημοκρατικός βουλευτής και φυσικός: «Δεν χρειάζεται τίποτα περισσότερο από ένα μηχανουργείο και λίγα υψηλά εκρηκτικά για να μετατραπεί αυτό σε ένα πολύ αξιόπιστο όπλο».