Η απώλεια μνήμης δεν είναι το πρώτο σύμπτωμα του Αλτσχάιμερ, σύμφωνα με νέα έρευνα που δημοσιεύθηκε στο Nature Communications — και το πραγματικό πρώτο σήμα ίσως εκπλήσσει.

Η απώλεια μνήμης έχει ταυτιστεί εδώ και δεκαετίες με τη νόσο Αλτσχάιμερ. Είναι το σύμπτωμα που οι περισσότεροι φοβούνται και εκείνο που συνήθως οδηγεί τους ασθενείς στον γιατρό. Όμως, η επιστήμη φαίνεται πως γράφει ένα νέο κεφάλαιο στην κατανόηση της πιο συχνής μορφής άνοιας.

Ερευνητές του Texas A&M Health ανακάλυψαν ότι οι πρώτες αλλαγές στον εγκέφαλο ενδέχεται να εκδηλώνονται πολύ πριν αρχίσει να ξεθωριάζει η μνήμη. Η μελέτη, που δημοσιεύθηκε στο κορυφαίο επιστημονικό περιοδικό Nature Communications, ενισχύει μια ολοένα και ισχυρότερη θεωρία στη νευροεπιστήμη: η νόσος Αλτσχάιμερ πιθανότατα ξεκινά να αλλοιώνει τον εγκέφαλο πολλά χρόνια πριν εμφανιστούν τα χαρακτηριστικά προβλήματα μνήμης.

Γνωστική ευελιξία: Το πρώτο «θύμα» της νόσου

Οι επιστήμονες επικεντρώθηκαν στη λεγόμενη γνωστική ευελιξία — δηλαδή στην ικανότητα του εγκεφάλου να αλλάζει στρατηγική όταν αλλάζουν οι συνθήκες. Πρόκειται για τη λειτουργία που μας επιτρέπει να εγκαταλείπουμε μια λανθασμένη επιλογή, να μαθαίνουμε νέους κανόνες και να προσαρμοζόμαστε σε απρόβλεπτες καταστάσεις.

«Διαπιστώσαμε ότι η γνωστική ευελιξία είχε ήδη μειωθεί πριν μπορέσουμε να ανιχνεύσουμε οποιοδήποτε έλλειμμα στη χωρική μνήμη», δήλωσε ο καθηγητής Νευροεπιστημών Jun Wang, επικεφαλής της ερευνητικής ομάδας στο Texas A&M University. Το εύρημα είναι ιδιαίτερα σημαντικό, καθώς η έγκαιρη διάγνωση θεωρείται σήμερα το μεγαλύτερο «όπλο» απέναντι στην εξέλιξη της νόσου.

Τι έδειξαν τα πειράματα

Για τις ανάγκες της μελέτης χρησιμοποιήθηκαν νεαρά ποντίκια 5xFAD, ένα από τα πιο αξιόπιστα ζωικά μοντέλα της νόσου Αλτσχάιμερ, καθώς αναπτύσσουν πλάκες αμυλοειδούς-βήτα αντίστοιχες με εκείνες που παρατηρούνται στον ανθρώπινο εγκέφαλο. Οι ερευνητές τα υπέβαλαν σε δοκιμασίες αντιστροφής μάθησης, όπου αρχικά τα ζώα μάθαιναν ότι μια συγκεκριμένη επιλογή οδηγούσε σε ανταμοιβή — και στη συνέχεια οι κανόνες άλλαζαν.

Τα υγιή ποντίκια προσαρμόζονταν γρήγορα. Εκείνα με χαρακτηριστικά Αλτσχάιμερ, όμως, συνέχιζαν να επιλέγουν την παλιά στρατηγική, ακόμη κι όταν αυτή δεν οδηγούσε πλέον σε αποτέλεσμα. Το εντυπωσιακό: στις δοκιμασίες χωρικής μνήμης, οι ίδιες ομάδες ζώων εξακολουθούσαν να έχουν φυσιολογικές επιδόσεις. Η μνήμη παρέμενε ανέπαφη, ενώ η ικανότητα προσαρμογής είχε ήδη αρχίσει να καταρρέει.

Το νευρωνικό κύκλωμα που βρίσκεται στο επίκεντρο

Η ερευνητική ομάδα εντόπισε ότι πίσω από αυτή την πρώιμη δυσλειτουργία βρίσκεται ένα υπερδραστήριο νευρωνικό κύκλωμα που συνδέει τον έσω προμετωπιαίο φλοιό με το ραβδωτό σώμα — δύο περιοχές που παίζουν καθοριστικό ρόλο στη λήψη αποφάσεων, στη μάθηση και στην ευέλικτη συμπεριφορά. Παράλληλα, οι χολινεργικοί ενδιάμεσοι νευρώνες, που ρυθμίζουν τη μάθηση και την προσαρμογή, παρουσίαζαν μειωμένη δραστηριότητα.

Οι επιστήμονες εκτιμούν ότι δημιουργείται ένας επικίνδυνος φαύλος κύκλος: η υπερδραστηριότητα των νευρώνων αυξάνει την παραγωγή αμυλοειδούς-βήτα, ενώ η αμυλοειδής-βήτα κάνει τους νευρώνες ακόμη πιο διεγέρσιμους, επιταχύνοντας έτσι τη νευροεκφυλιστική διαδικασία. Ο καθηγητής Jun Wang χαρακτήρισε τη σχέση αυτή ως ένα κλασικό πρόβλημα «κότας και αυγού», καθώς παραμένει άγνωστο ποιο γεγονός προηγείται.

Ενθαρρυντικά αποτελέσματα από τη στοχευμένη παρέμβαση

Οι ερευνητές δοκίμασαν στη συνέχεια μια στοχευμένη παρέμβαση: μείωσαν προσωρινά τη δραστηριότητα του συγκεκριμένου εγκεφαλικού κυκλώματος. Τα αποτελέσματα ήταν ιδιαίτερα ενθαρρυντικά — η γνωστική ευελιξία των πειραματόζωων βελτιώθηκε σημαντικά, η λειτουργία του εγκεφάλου επανήλθε πιο κοντά στο φυσιολογικό και η συσσώρευση αμυλοειδούς-βήτα μειώθηκε αισθητά.

Το πιο εντυπωσιακό ήταν ότι τα οφέλη διατηρήθηκαν ακόμη και μετά τη λήξη της παρέμβασης, γεγονός που υποδηλώνει ότι το νευρωνικό κύκλωμα ίσως είχε επαναρυθμιστεί. Οι επιστήμονες διευκρινίζουν ωστόσο ότι τα αποτελέσματα προέρχονται από ζωικά μοντέλα και δεν μπορούν ακόμη να μεταφερθούν αυτούσια στον άνθρωπο.

Τι σημαίνει αυτό για τη διάγνωση

Εάν μελλοντικές κλινικές μελέτες επιβεβαιώσουν τα ευρήματα και στους ανθρώπους, οι δοκιμασίες γνωστικής ευελιξίας θα μπορούσαν να προστεθούν στα σύγχρονα εργαλεία πρώιμης διάγνωσης, μαζί με τους αιματολογικούς βιοδείκτες, τις εξετάσεις εγκεφαλονωτιαίου υγρού και τις προηγμένες απεικονιστικές τεχνικές. Σύμφωνα με τις νεότερες οδηγίες της Alzheimer's Association, η αξιολόγηση της εκτελεστικής λειτουργίας αποκτά ολοένα και μεγαλύτερη σημασία στην πρώιμη διάγνωση.

Η διεθνής επιστημονική κοινότητα στρέφεται πλέον όλο και περισσότερο στην αναζήτηση βιολογικών αλλαγών που προηγούνται των συμπτωμάτων κατά 10 έως 20 χρόνια. Το ίδιο μήνυμα εκπέμπει και η Ελληνική Εταιρεία Νόσου Alzheimer και Συγγενών Διαταραχών, η οποία επισημαίνει ότι η έγκαιρη διάγνωση επιτρέπει ταχύτερη έναρξη θεραπευτικών παρεμβάσεων, καλύτερο σχεδιασμό φροντίδας και πρόσβαση σε εξειδικευμένα κέντρα μνήμης. Το μέλλον της αντιμετώπισης της νόσου, υπογραμμίζουν οι ειδικοί, βρίσκεται κυρίως στην αναγνώρισή της πριν ακόμη οι νευρώνες υποστούν μη αναστρέψιμες βλάβες.