Μπορεί να μοιάζει με ένα απλό, όμορφο φυτό του δάσους, αλλά η Atropa belladonna, γνωστή και ως Deadly Nightshade ή «μπελαντόνα», είναι ίσως ένα από τα πιο μυστηριώδη και αμφιλεγόμενα φυτά στην ιστορία της Ευρώπης. Από τη χρήση της στη μαγεία και τα παραισθησιογόνα σκευάσματα των μαγισσών, μέχρι τις σύγχρονες ιατρικές εφαρμογές, η μπελαντόνα συνδυάζει το όμορφο με το επικίνδυνο – και γι’ αυτό γοητεύει μέχρι και σήμερα.

Ένα φυτό με σκοτεινή φήμη

Η μπελαντόνα, που ανήκει στην οικογένεια Solanaceae, συγγενεύει με τη μανδραγόρα, το στρύχνο και την υοσκύαμο – φυτά που συχνά σχετίζονται με τη μαγεία, τις παραισθήσεις και τον θάνατο. Οι καρποί της – μικρά, στρογγυλά, σκούρα μούρα – μοιάζουν δελεαστικοί, αλλά περιέχουν ισχυρές τοξικές ουσίες όπως υοσκυαμίνη, ατροπίνη και σκοπολαμίνη. Μια μόνο ρώγα μπορεί να είναι θανατηφόρα για ένα παιδί, ενώ όλα τα μέρη του φυτού είναι δηλητηριώδη.

Από τις μάγισσες στον Σαίξπηρ

Κατά τον Μεσαίωνα, η μπελαντόνα χρησιμοποιούνταν σε σκευάσματα που άλειφαν στο δέρμα οι μάγισσες, συνήθως κάτω από τις μασχάλες ή στη βουβωνική χώρα, προκαλώντας παραισθήσεις και την αίσθηση του πετάγματος – κάτι που εξηγεί, ίσως, τον μύθο με τις μάγισσες πάνω σε σκουπόξυλα. Τη Νύχτα της Βαλπούργης, λέγεται πως το πνεύμα του φυτού εμφανιζόταν όταν οι μάγισσες ετοίμαζαν τα μυστικά τους ελιξίρια.

Αναφορές στη δύναμη του φυτού υπάρχουν και σε κλασικά κείμενα. Ο Διοσκουρίδης (1ος αιώνας μ.Χ.) αναφέρει ότι μικρές ποσότητες της ρίζας της προκαλούν ευχάριστες οπτασίες, ενώ μεγαλύτερες δόσεις φέρνουν τρέλα, ακόμα και θάνατο. Ο Σαίξπηρ, στον «Ρωμαίο και Ιουλιέτα», περιγράφει μια κατάσταση «θανάτου» με ανοιχτά μάτια και άκαμπτα μέλη – σημάδια που πιθανώς οφείλονται στη δηλητηρίαση από την belladonna.

Η «όμορφη γυναίκα» και η επιστήμη

Το όνομα belladonna σημαίνει «όμορφη γυναίκα» στα ιταλικά. Κατά την Αναγέννηση, οι γυναίκες χρησιμοποιούσαν εκχυλίσματα του φυτού για να διαστέλλουν τις κόρες των ματιών τους, δίνοντάς τους ένα πιο ελκυστικό, μυστηριώδες βλέμμα – πρακτική που έδωσε στο φυτό το όνομά του.

Σήμερα, παρά την τοξικότητά της, η belladonna παραμένει σημαντική στη φαρμακολογία. Οι ουσίες της έχουν αξιοποιηθεί για τη δημιουργία φαρμάκων:

• Η ατροπίνη χρησιμοποιείται για διαστολή της κόρης του ματιού, ως αντισπασμωδικό, αλλά και ως αντίδοτο για δηλητηριάσεις, ακόμη και από νευροτοξικά αέρια.

• Η σκοπολαμίνη χρησιμοποιείται σε φάρμακα κατά της ναυτίας και σε προεγχειρητική αγωγή λόγω της ικανότητάς της να προκαλεί ευφορία και αποπροσανατολισμό.

Από τη μαγεία στην ιατρική

Οι τροπανικοί αλκαλοειδείς της belladonna αποτέλεσαν τη βάση για τη δημιουργία σύγχρονων φαρμάκων, από το Atrovent (για τη ΧΑΠ) μέχρι το Navigan (αντιεμετικό) και το Pethidine (αναλγητικό για τον τοκετό). Ακόμη και το Haloperidol, ισχυρό αντιψυχωσικό φάρμακο, βασίστηκε στις χημικές δομές που μελέτησαν οι επιστήμονες της εποχής.