Περισσότερα από 12.000 ελληνικά επώνυμα "κρύβουν" μέσα τους λέξεις της τουρκικής γλώσσας – μερικές από αυτές αποκαλύπτουν ακόμη και το επάγγελμα του προπάππου σου!

Όνομα και πράγμα: τα επώνυμα μιλάνε... τουρκικά

Στην Ελλάδα, τα επώνυμα δεν είναι απλώς μια τυπική σφραγίδα ταυτότητας. Κουβαλούν ιστορίες, καταβολές, επαγγέλματα και –στην περίπτωση χιλιάδων ονομάτων– λέξεις ξενικές, κυρίως τουρκικές. Μπορεί να σε λένε Κουντουρά ή Ταμπάκη και να μην το 'χεις σκεφτεί ποτέ, αλλά κάπου στο βάθος της γενεαλογίας σου ίσως να υπάρχει ένας υποδηματοποιός ή ένας βυρσοδέψης!

Η τουρκική γλώσσα, μέσω της πολύχρονης οθωμανικής επιρροής, έχει αφήσει γερό αποτύπωμα στη γλωσσική ταυτότητα της χώρας μας – και τα επώνυμα δεν ξέφυγαν απ’ αυτόν τον κανόνα.

Το επίθετο σου λέει… τι έκανε ο προπάππους σου!

Μέσα από την εφημερίδα Πειρασμός ήδη από το 1920, καταγράφηκαν τα πρώτα επώνυμα τουρκογενούς προέλευσης που αποκάλυπταν την επαγγελματική ταυτότητα των κατόχων τους. Παρακάτω, μερικά ενδεικτικά παραδείγματα που συναντάμε μέχρι και σήμερα:

• Κουντουριώτης / Κουντούρης / Κουντουράς: από το τουρκικό kundura – παπούτσι. Άρα, ο πρόγονος ήταν υποδηματοποιός.

• Καζαντζής / Καζαντζάκης / Καζαντζόπουλος: από το kazancı, κατασκευαστής καζανιών, χαλκουργός.

• Κανταρτζής: επισκευαστής ζυγαριών (καντάρια).

• Τουφεξής: οπλοποιός – κατασκευαστής ή έμπορος όπλων.

• Καζάζης: μεταξουργός.

• Σέκερης: ζαχαροπλάστης (από το şeker).

• Αμπατζής: κατασκευαστής μάλλινων υφασμάτων.

• Κιατίπης: γραφέας ή διοικητικός υπάλληλος (από το katip).

Επώνυμα με κοινωνικό ή τοπικό αποτύπωμα

Αρκετά από τα επώνυμα αυτά περιγράφουν όχι μόνο επαγγέλματα, αλλά και κοινωνική θέση ή καταγωγή:

• Φεσάς / Φεσόπουλος: κατασκευαστής φεσιών.

• Σαράφης / Σαραφίδης: αργυραμοιβός (σαράφης).

• Ταμπάκης / Ταμπακόπουλος: βυρσοδέψης.

• Αραμπατζής: οδηγός άμαξας.

• Μπαξεβάνης: κηπουρός.

• Καλιτζής / Καλατζάκης: κασσιτερωτής (επιδιόρθωνε τέντζερεδες και κατσαρόλες).

• Κατιρτζής: μεταφορέας με μουλάρια.

• Καπιτσάλας: κεντητής ή κατασκευαστής ζωνών.

Από την καθημερινότητα... στην ετυμολογία

Οι ετυμολογικές ρίζες των επωνύμων πάνε ακόμη πιο βαθιά. Εκτός από τα επαγγέλματα, πολλά από αυτά σχετίζονται με χαρακτηριστικά, συνήθειες ή καταγωγή:

• Αϊβαζής: κλητήρας.

• Ασλάνης: λιοντάρι – πιθανόν παρατσούκλι για δυνατό χαρακτήρα.

• Βεάκης: από το bey – κύριος ή άρχοντας.

• Βογιατζής: μπογιατζής – από το boyacı.

• Καραμανλής: από την Καραμανία (Karaman) της Τουρκίας.

• Ζορμπάς: από το zorba, δυναμικός ή ζωηρός.

• Μπαϊρακτάρης: σημαιοφόρος.

• Ρακιντζής: παρασκευαστής ή λάτρης της ρακής.

• Σιμιτζής: κουλουράς (simitçi).

• Τσουκαλάς: αγγειοπλάστης, από το τουρκικό çömlekçi (μέσω ιταλικού zuca).

Η ύπαρξη αυτών των επωνύμων δεν είναι παρά μια υπενθύμιση της πολιτισμικής πολυπλοκότητας που φέρει η γλώσσα και η ιστορία μας. Μέσα από τις λέξεις, τα επαγγέλματα, τις καταβολές και τις καταγραφές των αιώνων, αποκαλύπτεται ένα μωσαϊκό ταυτοτήτων που –αντί να μας χωρίζει– μας συνδέει με την πολύτροπη ιστορία αυτού του τόπου.