Σήμερα έμαθα: Γιατί τα μάτια μας «βλέπουν» φωτεινά σχήματα όταν τα κρατάμε πιεσμένα κλειστά;

Έχει συμβεί σχεδόν σε όλους μας: κλείνουμε τα μάτια μας και ασκούμε ελαφριά πίεση με τα δάχτυλά μας πάνω στα βλέφαρα. Μέσα στο σκοτάδι, ξαφνικά αρχίζουν να εμφανίζονται παράξενα γεωμετρικά μοτίβα, κουκίδες που αναβοσβήνουν, πολύχρωμα σύννεφα ή έντονες λάμψεις φωτός.

Παρόλο που το περιβάλλον γύρω μας είναι σκοτεινό και τα βλέφαρά μας είναι ερμητικά κλειστά, ο εγκέφαλός μας επιμένει να «βλέπει» φως. Αυτό το εντυπωσιακό οπτικό φαινόμενο δεν αποτελεί κάποια οπτική ψευδαίσθηση της φαντασίας μας, αλλά μια ενδιαφέρουσα φυσιολογική αντίδραση του οπτικού μας συστήματος.

Στην επιστημονική κοινότητα, οι λάμψεις αυτές ονομάζονται φωσφένια (phosphenes). Η λέξη προέρχεται από τις ελληνικές λέξεις «φως» και «φαίνω» (εμφανίζομαι) και περιγράφει την αίσθηση της όρασης του φωτός χωρίς αυτό να εισέρχεται πραγματικά στο μάτι.

Υπό κανονικές συνθήκες, η διαδικασία της όρασης ξεκινά όταν τα φωτόνια της περιβάλλουσας ατμόσφαιρας προσπίπτουν στον αμφιβληστροειδή χιτώνα, το ευαίσθητο στρώμα κυττάρων στο πίσω μέρος του οφθαλμού. Εκεί, ειδικοί φωτοϋποδοχείς μετατρέπουν την ενέργεια του φωτός σε ηλεκτρικά σήματα, τα οποία ταξιδεύουν μέσω του οπτικού νεύρου στον εγκέφαλο για να αποκωδικοποιηθούν σε εικόνες.

Η μηχανική πίεση που εξαπατά τα νευρικά κύτταρα

Όταν πιέζουμε τα μάτια μας ενώ είναι κλειστά, δεν χρησιμοποιούμε φως για να διεγείρουμε τον αμφιβληστροειδή. Αντίθετα, ασκούμε μηχανική πίεση στα κύτταρά του. Ο αμφιβληστροειδής χιτώνας περιέχει εκατομμύρια νευρικά κύτταρα που είναι εξαιρετικά ευαίσθητα. Η πίεση που μεταφέρεται μέσω του βολβού αυξάνει τοπικά την πίεση στο εσωτερικό του ματιού και πιέζει φυσικά τους φωτοϋποδοχείς, προκαλώντας την ακούσια ενεργοποίησή τους.

Αυτή η μηχανική διέγερση υποχρεώνει τα κύτταρα να στείλουν ηλεκτρικούς παλμούς προς το οπτικό νεύρο, ακριβώς όπως θα έκαναν αν είχαν απορροφήσει πραγματικά φωτόνια. Το αποτέλεσμα είναι να δημιουργηθεί ένα τεχνητό σήμα, το οποίο ξεκινά από το μάτι και κατευθύνεται προς τα οπτικά κέντρα του εγκεφάλου, μεταφέροντας μια πληροφορία που δεν αντιστοιχεί σε κάποια εξωτερική πηγή φωτός.

Πώς ο εγκέφαλος μεταφράζει την πίεση σε φως

Ο εγκέφαλός μας είναι προγραμματισμένος να ερμηνεύει κάθε σήμα που φτάνει από το οπτικό νεύρο ως εικόνα ή φως. Δεν διαθέτει τον μηχανισμό να ξεχωρίσει αν η διέγερση του αμφιβληστροειδούς προήλθε από μια ηλιακή ακτίνα ή από την πίεση των δαχτύλων μας. Έτσι, επεξεργάζεται τα λανθασμένα αυτά σήματα όπως γνωρίζει καλύτερα: συνθέτοντας φωτεινά σχήματα, λάμψεις, κύκλους ή ακόμη και περίπλοκα πλέγματα που φαίνονται να κινούνται στο απόλυτο σκοτάδι.

Μάλιστα, ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον στοιχείο είναι ότι τα σχήματα αυτά εμφανίζονται συχνά στην αντίθετη πλευρά από εκείνη που ασκείται η πίεση. Αν πιέσετε ελαφρώς τη δεξιά γωνία του δεξιού σας ματιού, η φωτεινή κηλίδα θα εμφανιστεί στην αριστερή πλευρά του οπτικού σας πεδίου. Αυτό συμβαίνει επειδή το οπτικό σύστημα μεταφέρει τις εικόνες ανεστραμμένες, επιβεβαιώνοντας με ακρίβεια τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί η ανατομία της όρασης.

Μια ακίνδυνη αντίδραση με χρήσιμες παρατηρήσεις

Τα φωσφένια λόγω μηχανικής πίεσης είναι μια απολύτως φυσιολογική και ακίνδυνη αντίδραση του οργανισμού. Ωστόσο, οι ειδικοί συνιστούν να αποφεύγουμε την έντονη ή παρατεταμένη πίεση στα μάτια, καθώς ο βολβός είναι ένα ευαίσθητο όργανο και η υπερβολική πίεση μπορεί να προκαλέσει προσωρινή αύξηση της ενδοφθάλμιας πίεσης.

Σε κάθε περίπτωση, το φαινόμενο αυτό αποτελεί μια εντυπωσιακή υπενθύμιση του πώς η αντίληψή μας για τον κόσμο διαμορφώνεται από τις ηλεκτρικές ώσεις του εγκεφάλου. Την επόμενη φορά που θα δείτε φωτεινά σχήματα στο σκοτάδι, θα γνωρίζετε ότι δεν πρόκειται για κάποιο μυστήριο, αλλά για το ίδιο σας το οπτικό σύστημα που προσπαθεί να μεταφράσει την αφή σε φως!