Μπορεί να σε έχουν ήδη βρει και να μην το έχεις καταλάβει ‑ Oι αιρέσεις είναι ήδη στα κινητά μας

Οι αιρέσεις του παρελθόντος συνδέθηκαν στη συλλογική μνήμη με απομονωμένες κοινότητες, χαρισματικούς ηγέτες και ανθρώπους που αποκόπτονταν σταδιακά από τον έξω κόσμο.

Σήμερα, όμως, οι μηχανισμοί χειραγώγησης μπορούν να εμφανίζονται με πολύ διαφορετικό πρόσωπο: μέσα από ένα Instagram account, μια κλειστή ομάδα στο Telegram, ένα κανάλι στο YouTube ή μια συνδρομητική κοινότητα.

Και κυρίως, δεν χρειάζεται να υπόσχονται σωτηρία. Μπορεί να υπόσχονται πλούτο, αυτοβελτίωση, καλύτερο σώμα, απόλυτη αυτοπεποίθηση ή οικονομική ανεξαρτησία.

Ο άνθρωπος στο κέντρο μιας τέτοιας κοινότητας δεν εμφανίζεται απαραίτητα ως «γκουρού». Μπορεί να παρουσιάζεται ως life coach, crypto expert, wellness influencer, masculinity coach, biohacker ή μέντορας επιχειρηματικότητας. Το κοινό χαρακτηριστικό δεν είναι το αντικείμενο που διδάσκει, αλλά η σταδιακή δημιουργία της πεποίθησης ότι εκείνος κατέχει μια γνώση που οι «απ' έξω» αδυνατούν να καταλάβουν.

Η κοινωνιολόγος Janja Lalich, η οποία έχει μελετήσει ομάδες υψηλού ελέγχου, έχει επισημάνει ότι αυτό που έχει σημασία δεν είναι τόσο η ιδεολογία μιας ομάδας όσο ο τρόπος με τον οποίο αποκτά και διατηρεί εξουσία επάνω στα μέλη της.

Στην ψηφιακή εποχή, μάλιστα, η απομόνωση δεν χρειάζεται να είναι φυσική. Αρκεί μια κοινότητα να αρχίσει να μονοπωλεί τον χρόνο και την προσοχή ενός ανθρώπου. Το περιεχόμενο επαναλαμβάνεται, οι ίδιες απόψεις επιβεβαιώνονται από τα μέλη και η διαφορετική γνώμη μπορεί σταδιακά να παρουσιάζεται ως ένδειξη ότι κάποιος «δεν έχει καταλάβει», είναι «αρνητικός» ή αποτελεί μέρος του προβλήματος.

Η είσοδος συνήθως δεν ξεκινά με μεγάλες απαιτήσεις. Ένα δωρεάν webinar, ένα motivational βίντεο, ένα online course ή μια κοινότητα ανθρώπων με το ίδιο πρόβλημα μπορούν να αποτελέσουν το πρώτο βήμα. Στη συνέχεια μπορεί να εμφανιστούν ακριβότερα προγράμματα, κλειστές ομάδες, αποκλειστική πρόσβαση στον «μέντορα» ή ολοένα μεγαλύτερες απαιτήσεις σε χρόνο και χρήμα.

Αυτό, φυσικά, δεν σημαίνει ότι κάθε coach, online κοινότητα ή influencer αποτελεί αίρεση. Η ουσιαστική διαφορά βρίσκεται στους μηχανισμούς ελέγχου: στην πίεση για απόλυτη αφοσίωση, στην αποθάρρυνση της κριτικής σκέψης, στην οικονομική εκμετάλλευση και στην προσπάθεια απομάκρυνσης του ατόμου από όσους αμφισβητούν την ομάδα.

Οι παλιές αιρέσεις ζητούσαν από τους ανθρώπους να αφήσουν πίσω τους τον κόσμο. Οι σύγχρονες, σε ορισμένες περιπτώσεις, μπορεί να κάνουν κάτι πολύ πιο διακριτικό: να δημιουργούν έναν καινούργιο κόσμο μέσα στην οθόνη τους.