Στον σύγχρονο γεωπολιτικό χάρτη, ο πόλεμος σπάνια μοιάζει με τις συγκρούσεις του παρελθόντος, όπου δύο στρατοί παρατάσσονταν σε ένα πεδίο μάχης υπό τις σημαίες των κρατών τους. Σήμερα, οι μεγάλες δυνάμεις προτιμούν τη στρατηγική της «σκιάς».

Αντί για την άμεση, μετωπική σύγκρουση που θα μπορούσε να οδηγήσει σε έναν ανεξέλεγκτο Γ' Παγκόσμιο Πόλεμο, χρησιμοποιούν τρίτα μέρη, οργανώσεις, πολιτοφυλακές ή μικρότερα κράτη, για να προωθήσουν τα συμφέροντά τους. Αυτό είναι το φαινόμενο των Proxy Wars (Πόλεμοι δι' Αντιπροσώπων), και η Μέση Ανατολή αποτελεί το πιο αιματηρό «εργαστήριο» αυτής της πρακτικής εδώ και δεκαετίες.

Η Στρατηγική της «Αποστάσεως»: Γιατί προτιμάται ο Proxy War;

Γιατί όμως μια υπερδύναμη να επιλέξει να πολεμήσει μέσω κάποιου άλλου; Η απάντηση κρύβεται σε δύο λέξεις: κόστος και άρνηση. Η άμεση εμπλοκή σε έναν πόλεμο κοστίζει δισεκατομμύρια, προκαλεί εσωτερικές πολιτικές αντιδράσεις λόγω των απωλειών σε ανθρώπινο δυναμικό και φέρει το βάρος της διεθνούς καταδίκης.

Αντιθέτως, η υποστήριξη μιας τοπικής οργάνωσης επιτρέπει στον «μεγάλο παίκτη» να διατηρεί τη λεγόμενη «εύλογη άρνηση» (plausible deniability). Μπορεί να στέλνει όπλα, χρήματα και εκπαίδευση, αλλά στα χαρτιά δεν φαινεται ως ο επιτιθέμενος.

Στην καρδιά της τρέχουσας κρίσης βρίσκεται ο ανταγωνισμός μεταξύ του Ιράν και του Ισραήλ (με την υποστήριξη των ΗΠΑ). Το Ιράν έχει τελειοποιήσει αυτή τη στρατηγική μέσω του λεγόμενου «Άξονα της Αντίστασης». Χρησιμοποιώντας τη Χεζμπολάχ στον Λίβανο, τους Χούτι στην Υεμένη και διάφορες σιιτικές πολιτοφυλακές στο Ιράκ, η Τεχεράνη καταφέρνει να πιέζει το Ισραήλ και τη Δύση χωρίς να δέχεται, μέχρι πρόσφατα, άμεσα πλήγματα στο έδαφός της.

Από την άλλη πλευρά, το Ισραήλ και οι ΗΠΑ απαντούν με στοχευμένες επιχειρήσεις και υποστήριξη τοπικών συμμάχων, δημιουργώντας ένα δίκτυο συγκρούσεων όπου οι «μικροί» παίκτες γίνονται η εμπροσθοφυλακή μιας πολύ μεγαλύτερης αναμέτρησης.

Ο Λίβανος και η Χεζμπολάχ: Το «Πρόσωπο» του Proxy War

Ο Λίβανος αποτελεί ίσως το πιο τραγικό παράδειγμα χώρας που έχει μετατραπεί σε πεδίο μάχης άλλων. Η Χεζμπολάχ, αν και είναι ένα λιβανέζικο πολιτικό και στρατιωτικό κίνημα με βαθιές ρίζες στην τοπική κοινωνία, λειτουργεί ταυτόχρονα ως ο ισχυρότερος «αντιπρόσωπος» του Ιράν στην περιοχή. Διαθέτει ένα οπλοστάσιο που ζηλεύουν τακτικοί στρατοί και μια δομή που της επιτρέπει να διεξάγει επιχειρήσεις που εξυπηρετούν την ευρύτερη στρατηγική της Τεχεράνης.

Όταν το Ισραήλ επιτίθεται σε θέσεις της Χεζμπολάχ στον Λίβανο, δεν επιτίθεται απλώς σε μια οργάνωση· πλήττει το «μακρύ χέρι» του Ιράν. Το τίμημα, ωστόσο, το πληρώνει ο λιβανέζικος λαός.

Οι υποδομές της χώρας καταστρέφονται, η οικονομία καταρρέει και οι πολίτες γίνονται πρόσφυγες στην ίδια τους την πατρίδα, επειδή η γεωγραφία τους έταξε να βρίσκονται στο σημείο όπου συγκρούονται οι φιλοδοξίες των περιφερειακών δυνάμεων. Αυτή είναι η σκληρή αλήθεια των Proxy Wars: οι αποφάσεις λαμβάνονται σε ασφαλή γραφεία στην Τεχεράνη, την Ουάσιγκτον ή το Τελ Αβίβ, αλλά οι βόμβες πέφτουν στα προάστια της Βηρυτού ή στις κοινότητες του βόρειου Ισραήλ.

Το Ανθρώπινο Κόστος και η Παγκόσμια Αστάθεια

Ποιος πληρώνει τελικά το τίμημα; Η απάντηση είναι πάντα η ίδια: οι άμαχοι και η σταθερότητα των εθνικών κρατών. Οι πόλεμοι δι' αντιπροσώπων έχουν την τάση να διαρκούν πολύ περισσότερο από τους συμβατικούς πολέμους. Επειδή οι «μεγάλοι» προστάτες δεν υποφέρουν άμεσα από τις απώλειες, έχουν λιγότερα κίνητρα να επιδιώξουν την ειρήνη. Αντιθέτως, συχνά συντηρούν τη σύγκρουση σε μια ελεγχόμενη ένταση, χρησιμοποιώντας την ως μοχλό πίεσης στις διπλωματικές τους διαπραγματεύσεις.

Επιπλέον, η άνοδος των Proxy Wars έχει οδηγήσει σε μια πλήρη αποδιοργάνωση του διεθνούς δικαίου. Όταν ο επιτιθέμενος είναι μια «μη κρατική οργάνωση», οι κανόνες του πολέμου θολώνουν. Ποιος είναι υπεύθυνος για τα εγκλήματα πολέμου; Ποιος υπογράφει μια συνθήκη ειρήνης; Αυτό το κενό ευθύνης επιτρέπει τη διαιώνιση της βίας και τη δημιουργία «αποτυχημένων κρατών» (failed states), όπως είδαμε στη Συρία, στη Λιβύη και στην Υεμένη.

Σήμερα, καθώς η Μέση Ανατολή φλέγεται ξανά, το ερώτημα δεν είναι μόνο αν το Ισραήλ θα νικήσει τη Χεζμπολάχ ή αν το Ιράν θα συνεχίσει το πυρηνικό του πρόγραμμα. Το κρίσιμο ερώτημα είναι αν η διεθνής κοινότητα μπορεί να βάλει ένα τέλος σε αυτή την κυνική μορφή πολέμου, όπου οι ζωές εκατομμυρίων ανθρώπων χρησιμοποιούνται ως αναλώσιμα πιόνια σε μια παρτίδα σκάκι χωρίς τέλος.

Οι Proxy Wars μπορεί να προσφέρουν ασφάλεια και ανωνυμία στους ισχυρούς, αλλά για τον υπόλοιπο κόσμο αποτελούν μια διαρκή υπενθύμιση ότι η ειρήνη είναι αδύνατη όσο οι πόλεμοι διεξάγονται «δι' αντιπροσώπων». Το τίμημα είναι πάντα η ανθρώπινη ζωή, και σε αυτή την αγορά, οι «μεγάλοι» παίκτες φαίνεται πως έχουν απεριόριστη πίστωση, εις βάρος των «μικρών» που δεν είχαν ποτέ λόγο στην έναρξη αυτού του παιχνιδιού.