Δεν είναι απολύτως βέβαιο το πότε ακριβώς καθιερώθηκε να εορτάζεται η Βάπτιση του Ιησού ως ξεχωριστή εορτή, ωστόσο φαίνεται ότι η μνήμη του γεγονότος τιμήθηκε ήδη από τα πρώτα χρόνια της Χριστιανικής Εκκλησίας.

Ο Κλήμης ο Αλεξανδρεύς, θεολόγος του 3ου αιώνα μ.Χ., αναφέρει πως ήδη από τον 2ο αιώνα, κάποια αιρετικά χριστιανικά ρεύματα —και συγκεκριμένα οι γνωστικοί που ακολουθούσαν τον Βασιλείδη— τιμούσαν την ημέρα της Βάπτισης του Ιησού με ολονύκτια αγρυπνία. Η εορτή αυτή γινόταν κατά περίπτωση είτε στις 6 είτε στις 10 Ιανουαρίου.

Κατά τον 3ο αιώνα, η εορτή φαίνεται πως είχε εξαπλωθεί ευρέως στην Εκκλησία, αν και το πώς υιοθετήθηκε από μια καθολική Εκκλησία μια πρακτική που είχε ξεκινήσει από «αιρετικούς» παραμένει αντικείμενο θεολογικού προβληματισμού.

Ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος και η Αντιόχεια

Ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος επιβεβαιώνει την ύπαρξη της εορτής ως αρχαίας πανήγυρης στην Αντιόχεια τη Μεγάλη, σημειώνοντας μάλιστα ότι μάλλον από εκεί την υιοθέτησαν οι γνωστικοί Βασιλειδιανοί. Δεν είναι άλλωστε σπάνιο το φαινόμενο χριστιανικές εορτές να «επικαλύπτουν» παλαιότερες παραδόσεις, προσδίδοντάς τους νέο νόημα.

Από τη Βάπτιση στη Φανέρωση

Προς το τέλος του 3ου αιώνα, η εορτή των Θεοφανίων αποκτά διπλή σημασία: τιμά πλέον όχι μόνο τη Βάπτιση του Χριστού αλλά και τη φανέρωση Του «εν σαρκί» — δηλαδή τη θεϊκή του φύση στον κόσμο. Η πρακτική αυτή καταγράφεται τόσο στην Αλεξάνδρεια όσο και στην Κύπρο, και ίσως από τότε ξεκινά ο χωριστός εορτασμός της Γέννησης του Χριστού (Χριστούγεννα).

Η εδραίωση της εορτής των Φώτων στην Ανατολή και τη Δύση

Κατά τον 4ο αιώνα, τα Θεοφάνια γιορτάζονται πλέον με μεγάλη λαμπρότητα στην Ανατολική Εκκλησία, ως ημέρα «φωτισμού» μέσω του Αγίου Βαπτίσματος. Από εδώ προέρχεται και η ονομασία «Φώτα» ή «Εορτή των Φώτων».

Στη Δυτική Εκκλησία, τα Θεοφάνια εμφανίζονται επίσης τον 4ο αιώνα. Ωστόσο, ήδη εκείνη την εποχή είχε αρχίσει να καθιερώνεται και η εορτή των Χριστουγέννων στις 25 Δεκεμβρίου — ημερομηνία που αργότερα υιοθετήθηκε από ολόκληρο τον Χριστιανικό κόσμο. Ο πλήρης διαχωρισμός των δύο εορτών, Χριστουγέννων και Φώτων, ολοκληρώθηκε γύρω στα μέσα του 6ου αιώνα.