Τα διαδοχικά κύματα καύσωνα που σπάνε κάθε ιστορικό ρεκόρ δοκιμάζουν σκληρά τη μακροχρόνια, σχεδόν δογματική αντίσταση της Ευρώπης απέναντι στις τεχνολογίες ψύξης.

Ενώ η ήπειρος βιώνει μια νέα κλιματική πραγματικότητα, η πολιτισμική, αρχιτεκτονική και περιβαλλοντική της ταυτότητα συγκρούεται μετωπικά με την ανάγκη για επιβίωση, μετατρέποντας μια απλή οικιακή συσκευή στο απόλυτο πεδίο πολιτικής και κοινωνικής αντιπαράθεσης.

Το δράμα στο Μαραί: Όταν ο θόρυβος μετράει περισσότερο από την ανθρώπινη ζωή

Η περίπτωση του Λούκα Φουνάρο, ενός 32χρονου Παριζιάνου που είναι καθηλωμένος σε αναπηρικό αμαξίδιο και εξαρτάται από μηχανική υποστήριξη για να αναπνεύσει, αποτυπώνει με τον πιο σκληρό τρόπο το μέγεθος του προβλήματος. Κατά τη διάρκεια του πρόσφατου ακραίου καύσωνα του Ιουνίου, ο Φουνάρο εγκλωβίστηκε σε ένα πύρινο διαμέρισμα στη high-end συνοικία Μαραί, καθώς οι γείτονές του αρνήθηκαν κατηγορηματικά να του επιτρέψουν την εγκατάσταση εξωτερικής μονάδας κλιματισμού στην εσωτερική αυλή, επικαλούμενοι την ηχητική όχληση.

Η οικογένειά του βρίσκεται πλέον στα δικαστήρια, έχοντας ξοδέψει χιλιάδες ευρώ σε μια διετή νομική μάχη, την ώρα που το air condition παραμένει αχρησιμοποίητο στο πάτωμα. «Όταν κάνει υπερβολική ζέστη, τα άτομα με αναπηρία αφυδατώνονται και δυσκολεύονται να αναπνεύσουν», εξηγεί ο ίδιος, αναδεικνύοντας πώς η γραφειοκρατία και η έλλειψη ενσυναίσθησης αγγίζουν τα όρια της απάνθρωπης στάσης.

Μνήμες lockdown και οικονομικό «έμφραγμα»

Για δεκαετίες, οι Ευρωπαίοι υποστήριζαν ότι τα κλιματιστικά είναι ενεργοβόρα, θορυβώδη, αισθητικά απαράδεκτα για την ιστορική αρχιτεκτονική και —πάνω από όλα— περιττά, αφού τα καλοκαίρια τους ήταν παραδοσιακά ήπια. Σήμερα, όμως, η Ευρώπη είναι η ήπειρος που θερμαίνεται ταχύτερα από οποιαδήποτε άλλη στον πλανήτη. Η μέση θερμοκρασία της είναι ήδη 2,5 βαθμούς Κελσίου υψηλότερη σε σχέση με την προβιομηχανική εποχή, αφήνοντας πίσω τον παγκόσμιο μέσο όρο του 1,4 βαθμούς Κελσίου.

Οι επιπτώσεις αυτής της ραγδαίας θέρμανσης είναι καθολικές:

• Παράλυση της καθημερινότητας: Χιλιάδες σχολεία χωρίς υποδομές ψύξης στη Δυτική Ευρώπη αναγκάστηκαν να κλείσουν, υποχρεώνοντας τους γονείς να απέχουν από την εργασία τους.
• Οικονομικό «πάγωμα»: Εργοστάσια περιόρισαν την παραγωγή, επιχειρήσεις κατέβασαν ρολά και τα σιδηροδρομικά δίκτυα παραμορφώθηκαν από τη ζέστη, με τους οικονομολόγους της ING να παρομοιάζουν την κατάσταση με τις σκοτεινές ημέρες των πανδημικών περιορισμών.
• Υγειονομική κρίση: Οι καλοκαιρινοί καύσωνες στην Ευρώπη κοστίζουν τη ζωή σε δεκάδες χιλιάδες ανθρώπους, αριθμός δραματικά υψηλότερος από τον αντίστοιχο των ΗΠΑ, γεγονός που οι επιστήμονες αποδίδουν άμεσα στην απουσία κλιματισμού.

Το πολιτικό σχίσμα της ψύξης: Δεξιά εναντίον Αριστεράς

Το ζήτημα έχει πάρει ξεκάθαρα πολιτικές διαστάσεις. Από τη μία πλευρά, η δεξιά και η ακροδεξιά, με μπροστάρη τη Μαρίν Λε Πεν στη Γαλλία, ζητούν ένα άμεσο, κρατικό, μαζικό πρόγραμμα εγκατάστασης κλιματιστικών, χαρακτηρίζοντας «ντροπή» το να υποφέρουν ηλικιωμένοι, νεογέννητα και ασθενείς στα νοσοκομεία.

Από την άλλη πλευρά, η αριστερά και οι οικολόγοι προειδοποιούν για έναν φαύλο κύκλο: η μαζική χρήση κλιματιστικών θα τινάξει στον αέρα τους ενεργειακούς στόχους για το κλίμα, θα υπερθερμάνει τις πόλεις λόγω της αποβολής θερμού αέρα στους δρόμους και θα γεμίσει τις ιστορικές προσόψεις με θορυβώδη, τοξικά κουτιά. «Με τρομοκρατεί να ακούω ανθρώπους να λένε "Αρκεί να βάλουμε κλιματιστικά παντού". Πιστεύετε ότι αυτό θα αποτρέψει τις δασικές πυρκαγιές ή την καταστροφή των καλλιεργειών;» δήλωσε χαρακτηριστικά η Γαλλίδα υπουργός για το Κλίμα, Μονίκ Μπαρμπού.

Μια υποδομή χτισμένη για το παρελθόν

Η ρίζα του κακού κρύβεται στο γεγονός ότι η ευρωπαϊκή υποδομή σχεδιάστηκε για ένα πολύ ψυχρότερο κλίμα, όπου οι θερμοκρασίες σπάνια ξεπερνούσαν τους 32 βαθμούς Κελσίου. Τα νούμερα μιλούν μόνα τους: ενώ στην Ιταλία το 56% των σπιτιών έχει κλιματιστικό, το ποσοστό πέφτει στο 25% στη Γαλλία και στο ασύλληπτο 5% στο Ηνωμένο Βασίλειο.

Όταν το Παρίσι χτυπάει 40 βαθμούς Κελσίου —κάτι που ιστορικά είχε συμβεί ελάχιστες φορές και οι ειδικοί το περίμεναν μετά το 2030 ή το 2040— τα κτίρια μετατρέπονται σε παγίδες θανάτου. Οι βιοκλιματικές λύσεις παθητικής ψύξης (σκίαστρα, φυσικός αερισμός, πράσινο) αποδεικνύονται ανεπαρκείς όταν οι νύχτες «κλειδώνουν» στους 29 βαθμούς Κελσίου και το τσιμέντο δεν προλαβαίνει να αποβάλει τη θερμότητα.

Το κρατικό «μπλόκο» και η νέα κανονικότητα

Ακόμα κι αν ένας Ευρωπαίος αποφασίσει να αγοράσει κλιματιστικό, βρίσκεται αντιμέτωπος με έναν νομικό λαβύρινθο. Στο Παρίσι, αν η μονάδα αλλοιώνει τις εμβληματικές ασβεστολιθικές προσόψεις της εποχής του Οσμάν, οι αρχές την απορρίπτουν. Στο Λονδίνο (όπου ο δήμαρχος Σαντίκ Καν ζητά πλέον επειγόντως κλιματισμό σε σχολεία και νοσοκομεία), οι κανονισμοί αναγκάζουν τους ιδιοκτήτες να ξηλώσουν μονάδες αν δεν αποδείξουν ότι εξήντλησαν πρώτα κάθε άλλη οικολογική λύση. Στη δε Γενεύη, οι περιορισμοί για την κατανάλωση ενέργειας είναι δρακόντειοι.

Η ετυμηγορία των ειδικών: Όπως επισημαίνει η Ραντίκα Κόσλα, κλιματική επιστήμονας στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, η λύση δεν είναι ούτε η απόλυτη άρνηση ούτε η αλόγιστη χρήση. Η Ευρώπη πρέπει να παντρέψει τον άριστο βιοκλιματικό σχεδιασμό με τη στοχευμένη, έξυπνη χρήση ενεργητικής ψύξης εκεί που κινδυνεύουν ανθρώπινες ζωές. Η «νέα κανονικότητα» είναι ήδη εδώ και η γηραιά ήπειρος οφείλει να προσαρμοστεί πριν το τίμημα σε ανθρώπινες απώλειες γίνει μη αναστρέψιμο.