Mια σειρά από παρεμβάσεις που αφορούν τις επιστροφές παράτυπων μεταναστών, τη διαδικασία ασύλου, τον έλεγχο στα εξωτερικά σύνορα της Ευρωπαϊκής Ένωσης και τη διαχείριση των μεταναστευτικών ροών, εισάγει το νομοσχέδιο του υπουργείου Μετανάστευσης και Ασύλου με το οποίο η Ελλάδα ενσωματώνει το νέο Σύμφωνο για το Άσυλο και τη Μετανάστευση της Ε.Ε.

Κεντρικό στοιχείο του νέου πλαισίου αποτελούν οι λεγόμενοι «κόμβοι επιστροφής» (return hubs), οι οποίοι προωθούνται σε ευρωπαϊκό επίπεδο ως ένα νέο εργαλείο για την αντιμετώπιση των δυσκολιών που παρατηρούνται στις επιστροφές απορριφθέντων αιτούντων άσυλο.

Όπως εξηγεί ο υπουργός Μετανάστευσης και Ασύλου, Θάνος Πλεύρης, στο ΑΠΕ-ΜΠΕ το νέο Ευρωπαϊκό Σύμφωνο για τη Μετανάστευση και το Άσυλο, καθώς και οι πρόσφατες πρωτοβουλίες της Ευρωπαϊκής Επιτροπής στον τομέα των επιστροφών, προβλέπουν τη δυνατότητα δημιουργίας των λεγόμενων «return hubs» ή «κόμβων επιστροφής». Πρόκειται για κέντρα που θα μπορούν να λειτουργούν σε τρίτες χώρες εκτός Ευρωπαϊκής Ένωσης και στα οποία θα μεταφέρονται πολίτες τρίτων χωρών των οποίων οι αιτήσεις ασύλου έχουν απορριφθεί τελεσίδικα και των οποίων οι χώρες καταγωγής αρνούνται ή καθυστερούν να δεχθούν τον επαναπατρισμό τους. Σύμφωνα με τον υπουργό, «τα κέντρα αυτά θα λειτουργούν στο πλαίσιο συμφωνιών της Ευρωπαϊκής Ένωσης με τρίτες χώρες και υπό τις εγγυήσεις του ευρωπαϊκού και διεθνούς δικαίου».

Οι διαπραγματεύσεις με τρίτες χώρες και ο ρόλος της Ελλάδας

Η Ελλάδα συμμετέχει ενεργά στην ευρωπαϊκή πρωτοβουλία για την υλοποίηση του συγκεκριμένου σχεδίου. Όπως υπογραμμίζει ο κ. Πλεύρης, στο ΑΠΕ-ΜΠΕ, η χώρα μας, μαζί με τη Γερμανία, τη Δανία, την Αυστρία και την Ολλανδία, έχουν αναλάβει κοινή πρωτοβουλία για την προώθηση των return hubs, ενώ ήδη βρίσκονται σε εξέλιξη επαφές με τρίτες χώρες, κυρίως στην Αφρική και την Ασία, με στόχο την υπογραφή των πρώτων συμφωνιών εντός του 2026 και την έναρξη λειτουργίας των πρώτων κέντρων από το 2027. Μάλιστα, αποκαλύπτει ότι «η ελληνική κυβέρνηση βρίσκεται ήδη σε διαπραγματεύσεις με δύο αφρικανικά κράτη».

Κατά την κυβερνητική προσέγγιση, οι κόμβοι επιστροφής αποκτούν ιδιαίτερη σημασία για την Ελλάδα, καθώς οι χώρες που συμμετέχουν στην κοινή πρωτοβουλία αντιμετωπίζουν σημαντικές δευτερογενείς μεταναστευτικές ροές ατόμων που εισήλθαν αρχικά μέσω της ελληνικής επικράτειας. Όπως σημειώνει ο υπουργός, «η δημιουργία ενός αποτελεσματικότερου ευρωπαϊκού μηχανισμού επιστροφών μπορεί να λειτουργήσει συμπληρωματικά προς το υφιστάμενο σύστημα και να προσφέρει ένα πρόσθετο καινοτόμο εργαλείο τόσο στην Ελλάδα όσο και στα υπόλοιπα κράτη-μέλη για τη διαχείριση των επιστροφών».

Ενίσχυση των επιστροφών και αυστηρότερο πλαίσιο κράτησης

Στον πυρήνα του νομοσχεδίου βρίσκεται επίσης η αυστηροποίηση του πλαισίου που αφορά τις επιστροφές μεταναστών οι οποίοι δεν δικαιούνται διεθνή προστασία ή δεν διαθέτουν νόμιμη άδεια παραμονής στη χώρα. Ο Θάνος Πλεύρης επισημαίνει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ότι το νέο πλαίσιο «αρχίζει ήδη να παράγει απτά αποτελέσματα». Όπως αναφέρει, μετά την ψήφιση του νέου νόμου οι οικειοθελείς επιστροφές μέσω του Διεθνούς Οργανισμού Μετανάστευσης αυξήθηκαν κατά 25%, ενώ σε εκατοντάδες περιπτώσεις παράνομης διαμονής οι ενδιαφερόμενοι έχουν ήδη εκδηλώσει πρόθεση επιστροφής στις χώρες προέλευσής τους.

Το νομοσχέδιο προβλέπει επίσης ενίσχυση της διοικητικής κράτησης, στενότερη παρακολούθηση των ατόμων που βρίσκονται σε διαδικασία επιστροφής, ταχύτερη ενεργοποίηση των μέτρων απομάκρυνσης και ενίσχυση της συνεργασίας με τη Frontex και τα υπόλοιπα κράτη-μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Στο πλαίσιο αυτό, οι επιστροφές και η κράτηση αντιμετωπίζονται ως βασικά εργαλεία για την εφαρμογή μιας πιο αποτελεσματικής μεταναστευτικής πολιτικής, με στόχο την ταχύτερη απομάκρυνση όσων δεν διαθέτουν δικαίωμα παραμονής στην ελληνική επικράτεια.

Ο υπουργός συνδέει ευθέως τη νέα πολιτική επιστροφών με τη συνολική εικόνα του μεταναστευτικού, υποστηρίζοντας ότι η επιτάχυνση των διαδικασιών ασύλου και η αποτελεσματικότερη διαχείριση των επιστροφών συνέβαλαν στη μείωση των παράνομων μεταναστευτικών ροών. Σύμφωνα με τα στοιχεία που παρουσιάζει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ, οι εκκρεμείς αιτήσεις ασύλου μειώθηκαν από περίπου 142.000 το 2019 σε περίπου 28.000 σήμερα, ενώ το ποσοστό αναγνώρισης διεθνούς προστασίας διαμορφώθηκε από 71,5% σε 40,7%. Παράλληλα, ο υπουργός αναφέρει ότι κατά την περίοδο 2015-2019 καταγράφηκαν 1.215.280 παράνομες αφίξεις, ενώ από το 2019 μέχρι σήμερα οι αντίστοιχες αφίξεις ανέρχονται σε 197.651. Επιπλέον, κατά το πρώτο πεντάμηνο του 2026 καταγράφεται περαιτέρω μείωση κατά 31%, ενώ στο Αιγαίο η μείωση φθάνει το 65%.

Όπως υπογραμμίζει χαρακτηριστικά ο κ. Πλεύρης, «τα στοιχεία αυτά επιβεβαιώνουν ότι η αποτελεσματική διαχείριση των επιστροφών, η επιτάχυνση των διαδικασιών ασύλου και η προστασία των συνόρων αποτελούν αλληλένδετους πυλώνες μιας συνεκτικής μεταναστευτικής πολιτικής».

Υποχρεωτικό screening στα εξωτερικά σύνορα της Ευρωπαϊκής Ένωσης

Πέραν των επιστροφών, το νομοσχέδιο ενσωματώνει και το νέο σύστημα προελέγχου (screening) που προβλέπει το Ευρωπαϊκό Σύμφωνο για τη Μετανάστευση και το Άσυλο. Το νέο πλαίσιο καθιερώνει υποχρεωτικό προέλεγχο όλων των υπηκόων τρίτων χωρών που εισέρχονται παράτυπα στα εξωτερικά σύνορα της Ευρωπαϊκής Ένωσης, πριν ακόμη θεωρηθεί ότι έχουν εισέλθει κανονικά στην επικράτεια κράτους-μέλους.

Στο στάδιο αυτό θα πραγματοποιείται εξακρίβωση ταυτότητας, λήψη βιομετρικών δεδομένων, έλεγχος ασφαλείας, υγειονομικός έλεγχος και διασταύρωση στοιχείων με τις ευρωπαϊκές βάσεις δεδομένων. Κεντρικό ρόλο θα διαδραματίζει το αναβαθμισμένο σύστημα Eurodac, το οποίο αποκτά διευρυμένες δυνατότητες καταγραφής βιομετρικών στοιχείων και παρακολούθησης των μετακινήσεων μεταναστών εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Fast-track διαδικασίες ασύλου και αυστηρότερα χρονοδιαγράμματα

Ένα ακόμη βασικό κεφάλαιο του νομοσχεδίου αφορά την επιτάχυνση των διαδικασιών ασύλου μέσω ενός συστήματος ταχύτερης αξιολόγησης των αιτήσεων. Το νέο πλαίσιο προβλέπει αυστηρότερα χρονοδιαγράμματα εξέτασης, συνοριακές διαδικασίες ταχείας αξιολόγησης, ταχύτερη απόρριψη αιτήσεων που χαρακτηρίζονται προδήλως αβάσιμες και ειδική μεταχείριση αιτήσεων που προέρχονται από χώρες με χαμηλά ποσοστά αναγνώρισης διεθνούς προστασίας.

Σύμφωνα με την κυβέρνηση, οι αλλαγές αυτές αποσκοπούν στη μείωση των καθυστερήσεων και των εκκρεμοτήτων που για χρόνια χαρακτήριζαν το ευρωπαϊκό και το ελληνικό σύστημα ασύλου, διαμορφώνοντας ένα μοντέλο που συνδυάζει τον ταχύτερο έλεγχο των αιτημάτων διεθνούς προστασίας με την αποτελεσματικότερη εφαρμογή των επιστροφών για όσους δεν πληρούν τις προϋποθέσεις παραμονής.