Σημαντικές αλλαγές στον τρόπο με τον οποίο εκλέγονται και διοικούνται οι Δήμοι και οι Περιφέρειες της χώρας δρομολογεί το υπουργείο Εσωτερικών, θέτοντας σε δημόσια διαβούλευση τον νέο Κώδικα Τοπικής Αυτοδιοίκησης.

Το σχέδιο που παρουσίασε ο υπουργός Θεόδωρος Λιβάνιος δεν περιορίζεται σε επιμέρους παρεμβάσεις, αλλά επιχειρεί μία συνολική αναδιάταξη του θεσμικού πλαισίου, με αιχμή το εκλογικό σύστημα.

Κεντρική τομή αποτελεί η κατάργηση της διαδικασίας των δύο γύρων στις αυτοδιοικητικές εκλογές. Από τις κάλπες του 2028 και μετά, οι πολίτες θα καλούνται να εκλέγουν δημάρχους και περιφερειάρχες σε μία και μόνο Κυριακή, με την εφαρμογή ενός νέου μοντέλου που συνδυάζει την κλασική ψήφο με τη λεγόμενη «συμπληρωματική» ή εναλλακτική επιλογή.

Συν τοις άλλοις, προβλέπεται ότι οι εκλογές στους 332 Δήμους και τις 13 Περιφέρειες θα διεξάγονται πλέον σε σταθερό χρόνο, κάθε πέντε χρόνια, την τελευταία Κυριακή του Νοεμβρίου. Η διαδικασία της ψηφοφορίας διατηρεί σε μεγάλο βαθμό γνώριμα στοιχεία: ήτοι, οι εκλογείς θα επιλέγουν τον συνδυασμό της προτίμησής τους και θα βάζουν σταυρούς στους υποψήφιους συμβούλους, όπως ίσχυε μέχρι σήμερα. Ωστόσο, το ψηφοδέλτιο θα εμπλουτίζεται με μία ακόμη δυνατότητα: στο κάτω μέρος θα αναγράφονται οι υπόλοιποι συνδυασμοί, δίνοντας τη δυνατότητα στον ψηφοφόρο να δηλώσει μία δεύτερη, εναλλακτική επιλογή, εφόσον το επιθυμεί.

Η δε καταμέτρηση θα εξελίσσεται σε δύο στάδια, χωρίς να απαιτείται νέα προσέλευση στις κάλπες. Σε πρώτη φάση, αν κάποιος συνδυασμός συγκεντρώσει ποσοστό άνω του 42%, αναδεικνύεται απευθείας νικητής και εξασφαλίζει την απαιτούμενη πλειοψηφία στα συμβούλια, χωρίς να ληφθούν υπόψη οι εναλλακτικές ψήφοι. Αντίθετα, σε περίπτωση που κανένας συνδυασμός δεν υπερβεί το συγκεκριμένο όριο, ενεργοποιείται η δεύτερη φάση της διαδικασίας. Σε αυτήν συμμετέχουν οι δύο επικρατέστεροι συνδυασμοί της πρώτης καταμέτρησης. Στα ποσοστά που έχουν ήδη λάβει προστίθενται οι εναλλακτικές ψήφοι που έχουν καταγραφεί υπέρ τους από ψηφοφόρους άλλων συνδυασμών που έμειναν εκτός της τελικής δυάδας. Με τον τρόπο αυτό, προκύπτει ο τελικός νικητής χωρίς την ανάγκη επαναληπτικής ψηφοφορίας.

Η συγκεκριμένη αλλαγή στοχεύει, σύμφωνα με το υπουργείο, στην απλοποίηση της διαδικασίας, τη μείωση του κόστους και την αύξηση της συμμετοχής, καθώς αποφεύγεται η επανάληψη των εκλογών μία εβδομάδα αργότερα. Παράλληλα, επιχειρείται να ενισχυθεί η αντιπροσωπευτικότητα του αποτελέσματος, δίνοντας στους πολίτες τη δυνατότητα να εκφράσουν πιο σύνθετες προτιμήσεις.

Στο ίδιο πλαίσιο εκσυγχρονισμού εντάσσεται και η πρόβλεψη για εισαγωγή της ηλεκτρονικής ψήφου, η οποία, εφόσον υλοποιηθεί, θα αποτελέσει μία ακόμη σημαντική μεταβολή στον τρόπο συμμετοχής των πολιτών στις αυτοδιοικητικές διαδικασίες. Το προτεινόμενο σύστημα ενδέχεται να αποτελέσει αντικείμενο έντονης πολιτικής συζήτησης το επόμενο διάστημα, καθώς μεταβάλλει ουσιαστικά τις ισορροπίες και τον τρόπο συγκρότησης των τοπικών αρχών, ανοίγοντας ένα νέο κεφάλαιο για τη λειτουργία της Αυτοδιοίκησης στην Ελλάδα.

Ας το δούμε με ένα παράδειγμα: Έστω ότι ένας συνδυασμός «Α» συγκεντρώνει ποσοστό 40% και ένας συνδυασμός «Β» 36%, ενώ το υπόλοιπο 24% κατανέμεται σε μικρότερες παρατάξεις που δεν περνούν στη δεύτερη φάση της καταμέτρησης. Από αυτό το 24%, ένα μέρος των ψηφοφόρων έχει δηλώσει εναλλακτική προτίμηση: το 5% κατευθύνεται προς τον συνδυασμό «Α», το 10% προς τον «Β», ενώ ένα επιπλέον ποσοστό δεν έχει επιλέξει καμία δεύτερη επιλογή.

Με την ενσωμάτωση των εναλλακτικών ψήφων, τα τελικά ποσοστά διαμορφώνονται διαφορετικά από την αρχική κατάταξη. Ο συνδυασμός «Α» φτάνει στο 45%, ωστόσο ο «Β» ενισχύεται περισσότερο, αγγίζοντας το 46% και τελικά αναδεικνύεται νικητής, χωρίς να απαιτείται επαναληπτική εκλογική διαδικασία.

Σύμφωνα με την ηγεσία του υπουργείου, το νέο μοντέλο στοχεύει στην ενίσχυση της δημοκρατικής νομιμοποίησης των εκλεγμένων αρχών, καθώς επιτρέπει την αποτύπωση πιο σύνθετων προτιμήσεων του εκλογικού σώματος. Παράλληλα, επιχειρεί να περιορίσει τα πρακτικά προβλήματα που συνδέονται με τη διεξαγωγή δεύτερου γύρου, τόσο σε επίπεδο κόστους όσο και σε επίπεδο συμμετοχής.

Τα στοιχεία που έχουν επεξεργαστεί οι υπηρεσίες του ΥΠΕΣ καταδεικνύουν σημαντική πτώση της προσέλευσης στη δεύτερη Κυριακή των εκλογών. Ενδεικτικά, στις αυτοδιοικητικές αναμετρήσεις του 2023, στον Δήμο Αθηναίων η συμμετοχή περιορίστηκε στο 26,7%, στη Θεσσαλονίκη στο 32,5% και στην Πάτρα στο 44,5%, ποσοστά αισθητά χαμηλότερα σε σχέση με τον πρώτο γύρο. Την ίδια στιγμή, επισημαίνεται ότι η επαναληπτική διαδικασία δημιουργεί πρόσθετες δυσκολίες για τους ετεροδημότες, οι οποίοι καλούνται να μετακινηθούν εκ νέου μέσα σε σύντομο χρονικό διάστημα, συχνά διανύοντας μεγάλες αποστάσεις. Αντίστοιχα, αυξημένες είναι και οι επιβαρύνσεις για τις υπηρεσίες της Τοπικής Αυτοδιοίκησης και το δικαστικό προσωπικό, που καλούνται να υποστηρίξουν εκ νέου τη διαδικασία μέσα σε διάστημα μόλις μίας εβδομάδας.