Η Ομοσπονδιακή Υπηρεσία Πληροφοριών της Ελβετίας ανακοίνωσε ότι θα ανοίξει, έπειτα από δεκαετίες μυστικότητας, τους σφραγισμένους φακέλους που αφορούν τον διαβόητο ναζί εγκληματία πολέμου Γιόζεφ Μένγκελε, γνωστό ως «Άγγελο του Θανάτου» του Άουσβιτς. Αν και οι ελβετικές αρχές δεν έχουν ακόμη προσδιορίσει πότε θα δοθεί πλήρης πρόσβαση στα αρχεία, η απόφαση θεωρείται σημαντική εξέλιξη για ιστορικούς και ερευνητές που εδώ και χρόνια ζητούσαν επίμονα να υπάρξει διαφάνεια γύρω από την υπόθεση.

Ο Μένγκελε υπήρξε γιατρός των Βάφεν-SS και υπηρέτησε στο στρατόπεδο εξόντωσης του Άουσβιτς στην κατεχόμενη από τους Ναζί Πολωνία. Εκεί έγινε διαβόητος επειδή επέλεγε ποιοι κρατούμενοι θα οδηγούνταν στους θαλάμους αερίων, ενώ παράλληλα διεξήγαγε σαδιστικά ιατρικά πειράματα κυρίως σε παιδιά και δίδυμα αδέλφια. Στο Άουσβιτς δολοφονήθηκαν περίπου 1,1 εκατομμύρια άνθρωποι, εκ των οποίων σχεδόν ένα εκατομμύριο ήταν Εβραίοι.

Η διαφυγή στη Νότια Αμερική και τα έγγραφα του Ερυθρού Σταυρού

Μετά το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, ο Μένγκελε κατάφερε να διαφύγει από την Ευρώπη, όπως και πολλοί άλλοι υψηλόβαθμοι ναζί αξιωματούχοι. Χρησιμοποιώντας ψευδή ταυτότητα, εξασφάλισε ταξιδιωτικά έγγραφα του Ερυθρού Σταυρού από το ελβετικό προξενείο στη Γένοβα της Ιταλίας και διέφυγε στη Νότια Αμερική.

Τα συγκεκριμένα έγγραφα προορίζονταν για ανθρώπους που είχαν μείνει χωρίς πατρίδα ή είχαν εκτοπιστεί λόγω του πολέμου, ωστόσο αρκετοί ναζί τα χρησιμοποίησαν για να αποφύγουν τη δίωξη. Ο Ερυθρός Σταυρός αργότερα ζήτησε συγγνώμη για το γεγονός ότι εγκληματίες πολέμου κατάφεραν να επωφεληθούν από το εν λόγω σύστημα.

Επισήμως, ο Μένγκελε εγκαταστάθηκε στη Νότια Αμερική και πέρασε το υπόλοιπο της ζωής του κυρίως στην Αργεντινή, την Παραγουάη και τη Βραζιλία. Ωστόσο, εδώ και δεκαετίες κυκλοφορούν φήμες ότι ενδέχεται να επέστρεψε μυστικά στην Ευρώπη και ειδικότερα στην Ελβετία.

Οι υποψίες για μυστική παρουσία στην Ελβετία

Είναι ήδη γνωστό ότι ο Μένγκελε επισκέφθηκε την Ελβετία το 1956 για διακοπές στις Άλπεις μαζί με τον γιο του Ρολφ. Όμως, η Ελβετή ιστορικός Ρεγκούλα Μπόχσλερ υποστηρίζει ότι υπάρχουν ενδείξεις πως μπορεί να επέστρεψε και αργότερα, όταν πλέον εκκρεμούσε διεθνές ένταλμα σύλληψης εις βάρος του.

Κατά την έρευνά της για τον ρόλο της Ελβετίας ως πιθανή χώρα διέλευσης των φυγάδων ναζί, η Μπόχσλερ εντόπισε στοιχεία σύμφωνα με τα οποία οι αυστριακές μυστικές υπηρεσίες είχαν προειδοποιήσει το 1961 τις ελβετικές αρχές ότι ο Μένγκελε ταξίδευε με ψευδώνυμο και ενδεχομένως βρισκόταν σε ελβετικό έδαφος.

Η ίδια αναρωτήθηκε γιατί η σύζυγος του Μένγκελε είχε νοικιάσει διαμέρισμα στη Ζυρίχη το 1959, σε μια απλή συνοικία κοντά στο αεροδρόμιο. Αστυνομικά αρχεία της Ζυρίχης, στα οποία απέκτησε πρόσβαση, δείχνουν ότι το διαμέρισμα τέθηκε υπό παρακολούθηση το 1961 και ότι οι αρχές κατέγραψαν τη σύζυγο του να οδηγεί το Volkswagen της συνοδευόμενη από άγνωστο άνδρα.

Το ερώτημα που παραμένει αναπάντητο είναι αν ο άνδρας αυτός ήταν πράγματι ο Μένγκελε.

Τα σφραγισμένα αρχεία

Τα αιτήματα ερευνητών για πρόσβαση στα επίμαχα αρχεία απορρίφθηκαν επανειλημμένα από τις ελβετικές αρχές. Το 2019, η Μπόχσλερ υπέβαλε επίσημο αίτημα στο Ομοσπονδιακό Αρχείο της Ελβετίας, όμως ενημερώθηκε ότι οι φάκελοι θα παρέμεναν σφραγισμένοι έως το... 2071 για λόγους εθνικής ασφάλειας και προστασίας της οικογένειας.

Το ίδιο συνέβη και το 2025 με τον ιστορικό Ζεράρ Βετστέιν, ο οποίος προσέφυγε ακόμη και στα δικαστήρια, χρηματοδοτώντας τη διαδικασία μέσω crowdfunding. Μέσα σε λίγες ημέρες συγκεντρώθηκαν περίπου 18.000 ελβετικά φράγκα για τη νομική μάχη.

Υπό την πίεση αυτή, η Ομοσπονδιακή Υπηρεσία Πληροφοριών ανακοίνωσε τελικά ότι θα επιτρέψει πρόσβαση στους φακέλους, προσθέτοντας πάντως ότι αυτό θα γίνει «υπό όρους και προϋποθέσεις που δεν έχουν ακόμη καθοριστεί».

Η διατύπωση αυτή προκαλεί αρκετές ανησυχίες. Ο Βετστέιν εκφράζει φόβους ότι τα έγγραφα που θα δοθούν στη δημοσιότητα θα είναι σε μεγάλο βαθμό λογοκριμένα, με εκτεταμένες διαγραφές στοιχείων.

Ο ρόλος της Μοσάντ και η ελβετική «αμηχανία»

Ορισμένοι ιστορικοί θεωρούν ότι τα αρχεία ενδέχεται να μην περιέχουν κρίσιμα στοιχεία για τον ίδιο τον Μένγκελε, αλλά να περιλαμβάνουν πληροφορίες για ξένες μυστικές υπηρεσίες. Ο πρόεδρος της Ελβετικής Εταιρείας Ιστορίας, Σάσα Ζάλα, εκτιμά ότι η ισραηλινή Μοσάντ πιθανόν να είχε επαφές με τις ελβετικές αρχές στο πλαίσιο του «κυνηγιού» ναζί φυγάδων.

Στα τέλη της δεκαετίας του 1950, η Μοσάντ αναζητούσε ενεργά εγκληματίες πολέμου που είχαν διαφύγει στη Νότια Αμερική. Το 1960 είχε ήδη συλλάβει στην Αργεντινή τον Άντολφ Άιχμαν, έναν από τους βασικούς οργανωτές του Ολοκαυτώματος.

Άλλοι ιστορικοί υποστηρίζουν ότι η μυστικότητα γύρω από τους φακέλους αντανακλά περισσότερο τη διαχρονική αμηχανία της Ελβετίας για τον ρόλο της στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Η χώρα έχει δεχθεί έντονη κριτική επειδή απέκλεισε Εβραίους πρόσφυγες από τα σύνορά της και επειδή ελβετικές τράπεζες διατήρησαν περιουσίες εβραϊκών οικογενειών που εξοντώθηκαν στα στρατόπεδα συγκέντρωσης.

Το μυστήριο που παραμένει

Ο Γιόζεφ Μένγκελε δεν συνελήφθη ποτέ ούτε δικάστηκε για τα εγκλήματά του. Πέθανε στη Βραζιλία το 1979 και θάφτηκε με ψευδώνυμο. Το 1985 η σορός του εκταφιάστηκε και το 1992 εξετάσεις DNA επιβεβαίωσαν οριστικά την ταυτότητά του.

Παρά τον θάνατό του, οι θεωρίες και οι φήμες γύρω από τη διαδρομή του δεν σταμάτησαν ποτέ. Το μεγάλο ερώτημα παραμένει αν ο «Άγγελος του Θανάτου» κατάφερε να επιστρέψει μυστικά στην Ελβετία και αν οι αρχές γνώριζαν την παρουσία του ή επέλεξαν να την αγνοήσουν.

Όπως παραδέχονται ακόμη και οι ίδιοι οι ιστορικοί, η πλήρης αλήθεια ίσως να μην αποκαλυφθεί ποτέ. Ωστόσο, το άνοιγμα των αρχείων μπορεί να φωτίσει μία από τις πιο σκοτεινές και αμφιλεγόμενες υποθέσεις της μεταπολεμικής Ευρώπης.