Η Ευρωπαϊκή Ένωση βάζει πάλι μπροστά τη μηχανή της ΕΕ–ΗΠΑ για το εμπόριο, επανεκκινώντας τη διαδικασία κύρωσης της εμπορικής συμφωνίας που είχε «παγώσει» επί μήνες και δοκιμάζοντας τα όρια της διατλαντικής σχέσης μέσα σε κλίμα γεωπολιτικής αστάθειας και εμπορικών απειλών.

Την Τρίτη, ευρωβουλευτές που εποπτεύουν τη διαδικασία άναψαν το πράσινο φως για την επανέναρξη της κύρωσης της συμφωνίας ΕΕ–ΗΠΑ, παρά το γεγονός ότι η Ουάσινγκτον έχει ανοίξει νέες έρευνες για τις ευρωπαϊκές εμπορικές πρακτικές, οι οποίες μπορεί να οδηγήσουν σε επιπλέον δασμούς. Η πολιτική απόφαση βασίζεται στην εκτίμηση ότι, όσο οι ΗΠΑ δηλώνουν έτοιμες να σεβαστούν τους όρους της συμφωνίας που έκλεισε πέρυσι το καλοκαίρι –με κεντρικό σημείο το ανώτατο όριο 15% στους δασμούς για τα περισσότερα ευρωπαϊκά προϊόντα– το ρίσκο ενός νέου εμπορικού πολέμου μπορεί να περιοριστεί.

Για τις Βρυξέλλες, η κίνηση αυτή είναι μια προσπάθεια να αφαιρεθεί ένα ακόμη «αγκάθι» από τις διατλαντικές σχέσεις, σε μια περίοδο όπου ο πόλεμος στον Περσικό Κόλπο, η κρίση στα Στενά του Ορμούζ και οι ενεργειακοί κλυδωνισμοί αναδεικνύουν πόσο στενά συνδέονται η εμπορική πολιτική, η ασφάλεια και η γεωπολιτική ισχύς.

ΕΕ και εμπόριο σε τεντωμένο σκοινί

Η συμφωνία ΕΕ–ΗΠΑ είχε παγώσει τους προηγούμενους μήνες, με την Ευρώπη να επικαλείται, μεταξύ άλλων, τις απειλές του προέδρου Ντόναλντ Τραμπ για κατάσχεση της Γροιλανδίας, αλλά και τη θεσμική αβεβαιότητα που δημιούργησε η απόφαση του Ανώτατου Δικαστηρίου των ΗΠΑ να ακυρώσει το προηγούμενο καθεστώς «παγκόσμιων» δασμών. Στην πράξη, οι Βρυξέλλες φοβούνταν ότι θα κυρώσουν μια συμφωνία η οποία θα τιναζόταν στον αέρα από μονομερείς κινήσεις της Ουάσινγκτον, είτε μέσω νέων ερευνών για «αθέμιτες πρακτικές», είτε μέσω αιφνιδιαστικών δασμών υπό το πρόσχημα της εθνικής ασφάλειας. Η πρόσφατη απόφαση του Αμερικανού εμπορικού αντιπροσώπου Jamieson Greer να ξεκινήσει παράλληλες έρευνες σε βασικούς εμπορικούς εταίρους –ανάμεσά τους η ΕΕ και η Κίνα– με στόχο την αντικατάσταση των παλαιών «αμοιβαίων» δασμών, ενίσχυσε τις ανησυχίες ότι μια νέα γενιά εμπορικών συγκρούσεων βρίσκεται προ των πυλών.

Παρά ταύτα, η πολιτική πλειοψηφία στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο επέλεξε να προχωρήσει, προβάλλοντας τη λογική ότι η κύρωση της συμφωνίας δημιουργεί ένα νομικό και πολιτικό πλαίσιο που δυσκολεύει μελλοντικές μονομερείς παρεκκλίσεις από την αμερικανική πλευρά. Η Επιτροπή έχει ήδη προειδοποιήσει ότι η Ευρώπη θα απαντήσει «σθεναρά και αναλογικά» σε τυχόν παραβίαση των συμφωνημένων όρων, σηματοδοτώντας πως είναι έτοιμη να ενεργοποιήσει αντίμετρα από την εργαλειοθήκη της εμπορικής πολιτικής – από στοχευμένους δασμούς μέχρι προσφυγές στον ΠΟΕ. Σε αυτό το σκηνικό, το εμπόριο μετατρέπεται ολοένα και περισσότερο σε εργαλείο ισχύος, με τις δύο πλευρές του Ατλαντικού να δοκιμάζουν τα όρια μεταξύ συνεργασίας και αντιπαράθεσης.

ΕΕ, εμπόριο και ο «κόμβος» Ορμούζ

Την ίδια ώρα, η κρίση στα Στενά του Ορμούζ υπογραμμίζει πόσο ευάλωτο είναι το παγκόσμιο εμπόριο ενέργειας – και μαζί του η ευρωπαϊκή οικονομία – σε γεωπολιτικά σοκ. Σχεδόν δύο εβδομάδες με περιορισμένη διέλευση πλοίων, μετά τις αμερικανοϊσραηλινές επιθέσεις στο Ιράν, ήταν αρκετές για να προκαλέσουν εκρηκτικές ελλείψεις υγραερίου σε χώρες όπως η Ινδία, που εξαρτάται κατά 90% από εισαγωγές LPG από τη Μέση Ανατολή. Η Νέα Δελχί χρειάστηκε να κλείσει απευθείας συμφωνία με την Τεχεράνη, προκειμένου δύο τάνκερ με υγραέριο να λάβουν ασφαλή διέλευση από τα Στενά, σε μια κίνηση που αποκαλύπτει πώς οι μεσαίες δυνάμεις αναζητούν διπλωματικούς διαύλους για να παρακάμψουν τα μπλόκα σε ζωτικές εμπορικές αρτηρίες.

Για την ΕΕ, που παραμένει ενεργειακά εκτεθειμένη στις αναταράξεις της Μέσης Ανατολής, η εικόνα αυτή λειτουργεί ως προειδοποίηση ότι η εμπορική πολιτική δεν μπορεί να αποκοπεί από τη στρατηγική ασφάλειας. Ο Φινλανδός πρόεδρος Αλεξάντερ Σταμπ κάλεσε ανοιχτά τους συμμάχους του ΝΑΤΟ να «πάρουν στα σοβαρά» τον Τραμπ όταν ζητάει μεγαλύτερη ανάληψη ευθύνης για την προστασία των ενεργειακών ροών μέσω του Ορμούζ, προειδοποιώντας ότι το μέλλον της Συμμαχίας θα είναι «πολύ κακό» αν οι Ευρωπαίοι αγνοήσουν τον συναγερμό. Σε αυτό το περιβάλλον, η κύρωση της εμπορικής συμφωνίας ΕΕ–ΗΠΑ δεν είναι απλώς ένα τεχνικό βήμα: είναι μέρος ενός παζλ όπου η πρόσβαση στην ενέργεια, η ασφάλεια θαλάσσιων οδών και η συνοχή της Δύσης δοκιμάζονται ταυτόχρονα.

ΕΕ, εμπόριο και ο νέος χάρτης ισχύος

Η Ινδία, που κινείται σε λεπτή ισορροπία ανάμεσα σε Ιράν και ΗΠΑ, αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα της νέας πραγματικότητας όπου το εμπόριο είναι βαρόμετρο γεωπολιτικής ευθυγράμμισης. Η κυβέρνηση Μόντι εντείνει τις επαφές με την Τεχεράνη για να διασφαλίσει ενεργειακές ροές και να προστατεύσει την ανάπτυξη, ενώ την ίδια στιγμή προσπαθεί να μην κάψει γέφυρες με την Ουάσινγκτον, που παραμένει βασικός στρατηγικός εταίρος. Στο τραπέζι βρίσκονται σχέδια ύψους 6,2 δισ. δολαρίων για στήριξη εξαγωγών και προστασία της οικονομίας από το σοκ του πολέμου, δείχνοντας πώς η εμπορική και βιομηχανική πολιτική γίνεται εργαλείο άμυνας απέναντι σε γεωπολιτικές κρίσεις, σύμφωνα με το Bloomberg.

Για την Ευρώπη, ο νέος εμπορικός χάρτης σημαίνει ότι η παραδοσιακή προσέγγιση του «ελεύθερου εμπορίου» χωρίς σκληρά γεωπολιτικά φίλτρα ανήκει στο παρελθόν. Οι αποφάσεις για συμφωνίες όπως αυτή με τις ΗΠΑ περνούν πλέον μέσα από το πρίσμα της στρατηγικής αυτονομίας, της ανθεκτικότητας των εφοδιαστικών αλυσίδων και της δυνατότητας της ΕΕ να απαντήσει σε οικονομικό εξαναγκασμό. Από τα Στενά του Ορμούζ μέχρι τα λιμάνια της Μεσογείου και τα εργοστάσια της κεντρικής Ευρώπης, το εμπόριο δεν είναι πια απλώς ροή αγαθών, αλλά καθρέφτης μιας παγκόσμιας αναμέτρησης για ισχύ, επιρροή και κανόνες του παιχνιδιού.