Πολύ πριν οι δηλώσεις του Ντόναλντ Τραμπ για την αγορά της Γροιλανδίας προκαλέσουν παγκόσμια έκπληξη, η Ουάσιγκτον είχε ήδη στρέψει το βλέμμα της στον παγωμένο Βορρά με μια ένταση που θυμίζει τη σημερινή γεωπολιτική σκακιέρα.
Το 1861, ενώ οι Ηνωμένες Πολιτείες βρίσκονταν στα πρόθυρα ενός αιματηρού εμφυλίου πολέμου, ένα αμερικανικό πλοίο κατέπλεε στο λιμάνι του Νουούκ. Η άφιξή του θεωρήθηκε ιστορικό ορόσημο, καταλαμβάνοντας περίοπτη θέση στην εφημερίδα Atuagagdliutt, την πρώτη παγκοσμίως που χρησιμοποίησε έγχρωμες εικονογραφήσεις.
Αυτή η σπάνια αποτύπωση του πρώιμου αμερικανικού ενδιαφέροντος αποτελεί σήμερα τον κεντρικό πυλώνα της έκθεσης «Arctic Fever» στη βιβλιοθήκη Thomas Fisher του Τορόντο. Μέσα από λιθογραφίες, χάρτες και σπάνια ντοκουμέντα, η έκθεση αποκαλύπτει ότι η δίψα για τα εδάφη και τους πόρους της Αρκτικής δεν είναι μια σύγχρονη παρόρμηση, αλλά μια διαρκής εμμονή που ξεκινά από τον 19ο αιώνα.
Η στρατηγική «αδιαπραγμάτευτη» κυριαρχία και το φάντασμα του Φράνκλιν
Η ιστορική αναδρομή δείχνει ότι το 1867 ο τότε Υπουργός Εξωτερικών, Ουίλιαμ Σιούαρντ, είχε ήδη επισημοποιήσει τη φιλοδοξία των ΗΠΑ να αποκτήσουν τη Γροιλανδία και την Ισλανδία, επικαλούμενος τη στρατηγική τους βαρύτητα.
Σήμερα, το 2026, η ρητορική παραμένει εντυπωσιακά όμοια, με τον ειδικό απεσταλμένο Τζεφ Λάντρι να χαρακτηρίζει την περιοχή ως μία από τις πλέον καθοριστικές παγκοσμίως, κάνοντας λόγο για μια «αδιαπραγμάτευτη» αμερικανική κυριαρχία. Στην έκθεση, το κλίμα αυτό συμπληρώνεται από την τραγική αύρα του Σερ Τζον Φράνκλιν.
Η αποτυχημένη αποστολή του το 1845, που οδήγησε στον θάνατο 129 ανδρών, γέννησε δεκάδες άλλες αποστολές αναζήτησης, οι οποίες, αν και απέτυχαν να βρουν τα πλοία Έρεμπους και Τέρορ, παρήγαγαν έναν όγκο γνώσης που τροφοδότησε τον «αρκτικό πυρετό». Όπως έγραφε ο τυχοδιώκτης Ουόλτερ Γουέλμαν, η «ασθένεια» αυτή δεν είχε άλλη θεραπεία παρά μόνο την επιστροφή στον πάγο, μια αντίληψη που συνδύαζε την αλαζονεία με τη δίψα για εξερεύνηση.
Η σύγκρουση δύο κόσμων: Οι χάρτες της Ιλιγκλιούκ έναντι του αποικισμού
Μια από τις πιο σημαντικές πτυχές της έκθεσης είναι η προσπάθεια αποδόμησης του μύθου της Αρκτικής ως μιας «άγονης ερημιάς». Για τους Ευρωπαίους και τους Αμερικανούς, ο Βορράς ήταν αρχικά ένας χώρος διέλευσης και αργότερα ένα πεδίο αποικιακής διεκδίκησης.
Ωστόσο, για τους αυτόχθονες Ινουίτ, η γη αυτή ήταν ένας τόπος ζωής και ευημερίας. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η Ιλιγκλιούκ, μια γυναίκα με εξαιρετική γεωγραφική αντίληψη, η οποία τη δεκαετία του 1820 σχεδίασε χάρτες για τον Βρετανό εξερευνητή Ουίλιαμ Πάρι. Σε αντίθεση με τη στρατιωτικοποιημένη και στατική ματιά των Δυτικών, οι χάρτες της Ιλιγκλιούκ βασίζονταν στους ανέμους, την κίνηση των πάγων και τους πόρους της γης, αποδίδοντας το ανάγλυφο με εκπληκτική ακρίβεια.
Αυτή η διαφορετική σχέση με τον χρόνο και τον χώρο αναγνωρίζεται πλέον ως το κλειδί που ξεκλείδωσε τα μυστικά της περιοχής, καθώς μόνο μέσω της προφορικής ιστορίας των Ινουίτ κατέστη δυνατό, μόλις την τελευταία δεκαετία, να εντοπιστούν τα ίχνη των χαμένων πλοίων του Φράνκλιν.
Το λιώσιμο των πάγων και η νέα εποχή διεκδικήσεων
Σήμερα, η κλιματική αλλαγή και η απόψυξη του μόνιμου παγετού δεν αποτελούν μόνο περιβαλλοντική τραγωδία, αλλά και το έναυσμα για έναν νέο κύκλο εντατικής εκμετάλλευσης. Καθώς οι πάγοι υποχωρούν, ανοίγουν νέοι δρόμοι για την εξόρυξη πόρων, προκαλώντας έναν σύγχρονο «πυρετό» διεκδικήσεων μεταξύ κρατών και αυτόχθονων λαών.
Η έκθεση στη βιβλιοθήκη Φίσερ λειτουργεί ως προειδοποίηση και ως υπενθύμιση: η Αρκτική δεν είναι ένας κενός χώρος στον χάρτη, αλλά μια περιοχή με πολυδιάστατη ιστορία. Όπως επισημαίνουν οι επιμελητές, η σημερινή γεωπολιτική ένταση είναι απλώς μια στιγμή στη μακρά διαδρομή ενός τόπου που πάντα προκαλούσε εμμονές.
Η ιστορία της Αρκτικής είναι μια αφήγηση πολλών επιπέδων, όπου η φιλοδοξία του ανθρώπου να «δαμάσει» τη φύση συγκρούεται διαρκώς με την ανάγκη για επιβίωση και σεβασμό σε ένα από τα πιο εύθραυστα οικοσυστήματα του πλανήτη.
