Πριν τα social media υπήρχε ο «πυρετός της ανάγνωσης»: Η εποχή που τα βιβλία θεωρούνταν επικίνδυνος εθισμός για τους νέους

Στη σημερινή εποχή, οι γονείς και οι κοινωνικοί αναλυτές εκφράζουν διαρκώς ανησυχίες για το χρόνο που αφιερώνουν οι νέοι μπροστά στις οθόνες των κινητών, το TikTok και τα social media.

Κι όμως, αν γυρίσουμε το ρολόι στα τέλη του 18ου αιώνα, η Ευρώπη βίωνε έναν σχεδόν πανομοιότυπο ηθικό πανικό, με τη διαφορά ότι ο «κακός» της υπόθεσης δεν ήταν κάποιος αλγόριθμος, αλλά το ίδιο το τυπωμένο βιβλίο.

Η ραγδαία εξάπλωση της αλφαβητισμού, η άνθηση της τυπογραφίας και η εμφάνιση των πρώτων προσιτών μυθιστορημάτων οδήγησαν σε μια πρωτοφανή μαζική κατανάλωση λογοτεχνίας. Αντί όμως η κοινωνία να γιορτάσει αυτή τη φιλαναγνωσία, οι συντηρητικές φωνές της εποχής διέγνωσαν μια «επικίνδυνη επιδημία» που απειλούσε να καταστρέψει τη νεολαία, τα μυαλά των γυναικών και την κοινωνική συνοχή.

«Lesesucht»: Η γερμανική παθολογιοποίηση του διαβάσματος

Στη Γερμανία της περιόδου του Διαφωτισμού, οι επικριτές του νέου αυτού ρεύματος επινόησαν ιατρικούς και ψυχολογικούς όρους για να περιγράψουν τη μανία των αναγνωστών. Λέξεις όπως Lesesucht (εθισμός στο διάβασμα), Lesefieber (πυρετός της ανάγνωσης) και Lesewut (μανία της ανάγνωσης) άρχισαν να εμφανίζονται σε δοκίμια και παιδαγωγικά συγγράμματα.

Οι διανοητές της εποχής παρομοίαζαν την αλόγιστη ανάγνωση μυθιστορημάτων με το αλκοόλ, τη χαρτοπαιξία ή τις βαριές ασθένειες. Υποστήριζαν ότι οι αναγνώστες παρουσίαζαν συμπτώματα πνευματικής νωθρότητας, υπερερεθισμού του νευρικού συστήματος και απώλειας της επαφής με την πραγματικότητα — κατηγορίες που ακούγονται εντυπωσιακά οικείες με τις σημερινές συζητήσεις για την εξάρτηση από την τεχνολογία.

Το γυναικείο φύλο και η «απειλή» της φαντασίας

Η μεγαλύτερη ανησυχία των ηθικολόγων επικεντρωνόταν στις γυναίκες και τους νέους. Καθώς οι γυναίκες της μεσαίας τάξης αποκτούσαν περισσότερο ελεύθερο χρόνο στο σπίτι, το μυθιστόρημα έγινε η κύρια διέξοδός τους στη φαντασία και τη συναισθηματική έκφραση.

Οι επικριτές υποστήριζαν ότι η μυθοπλασία «δηλητηρίαζε» τα μυαλά των γυναικών, καλλιεργώντας τους εξωπραγματικές προσδοκίες για τον έρωτα, τη ζωή και τους συζύγους τους. Παράλληλα, θεωρούσαν ότι η πολύωρη ανάγνωση τις οδηγούσε στην παραμέληση των οικιακών τους καθηκόντων και της οικογένειας, δημιουργώντας μια εικόνα ηθικής κατάπτωσης.

Η περίπτωση του Γκαίτε και ο «φαύλος κύκλος» των Mέσων

Το σημείο καμπής αυτού του πανικού ήρθε το 1774 με την κυκλοφορία του μυθιστορήματος «Τα πάθη του νεαρού Βέρθερου» του Γιόχαν Βόλφγκανγκ φον Γκαίτε. Το βιβλίο σημείωσε τεράστια επιτυχία, αλλά κατηγορήθηκε ότι προκάλεσε ένα κύμα αυτοκτονιών σε ολόκληρη την Ευρώπη από νέους που μιμούνταν τον πρωταγωνιστή, οδηγώντας σε απαγορεύσεις της κυκλοφορίας του σε διάφορες περιοχές.

Η ιστορία του «πυρετού της ανάγνωσης» αποδεικνύει ότι η ανθρώπινη κοινωνία αντιδρά σχεδόν πάντα με τον ίδιο τρόπο απέναντι σε κάθε νέο μέσο επικοινωνίας. Όπως κάποτε τα μυθιστόρηματα, έτσι αργότερα το ραδιόφωνο, ο κινηματογράφος, η τηλεόραση, τα βιντεοπαιχνίδια και σήμερα τα social media, αντιμετωπίστηκαν αρχικά ως υπαρξιακές απειλές. Τελικά, ο πανικός του 18ου αιώνα υποχώρησε, τα βιβλία έγιναν το απόλυτο σύμβολο παιδείας, και η ανθρωπότητα απλώς βρήκε το επόμενο μέσο για να ανησυχεί.