Ζούμε στην εποχή της απόλυτης αφθονίας. Από τα εκατοντάδες είδη δημητριακών στο ράφι του σούπερ μάρκετ μέχρι τις χιλιάδες ταινίες που αναβοσβήνουν στην οθόνη του Netflix, η κουλτούρα μας πρεσβεύει ότι η ελευθερία είναι συνώνυμη με την ποικιλία.
Πιστεύουμε ακράδαντα ότι όσο περισσότερες εναλλακτικές έχουμε, τόσο πιο πιθανό είναι να βρούμε την «τέλεια» επιλογή που θα μας κάνει ευτυχισμένους. Όμως, η πραγματικότητα αποδεικνύεται πολύ πιο σκοτεινή: η υπερπροσφορά δεν μας απελευθερώνει, αλλά μας φυλακίζει σε μια μόνιμη κατάσταση αναποφασιστικότητας.
Η «παράλυση» μπροστά στο άπειρο
Όταν οι επιλογές ξεπερνούν ένα ορισμένο όριο, ο εγκέφαλός μας παθαίνει αυτό που οι επιστήμονες ονομάζουν «παράλυση ανάλυσης». Αντί να επιλέξουμε με ευκολία, καταναλώνουμε τεράστια αποθέματα πνευματικής ενέργειας προσπαθώντας να συγκρίνουμε δεκάδες παρόμοια χαρακτηριστικά. Το αποτέλεσμα; Συχνά καταλήγουμε να μην επιλέγουμε τίποτα ή να οδηγούμαστε σε μια βιαστική απόφαση απλώς και μόνο για να σταματήσει η πίεση. Η διαδικασία που θα έπρεπε να είναι ευχάριστη μετατρέπεται σε ένα εξαντλητικό νοητικό φορτίο που μας αφήνει ψυχικά κουρασμένους πριν καν ξεκινήσουμε να απολαμβάνουμε την επιλογή μας.
Η παγίδα των «χαμένων ευκαιριών»
Ακόμα όμως και όταν τελικά επιλέγουμε, η ευτυχία μας υπονομεύεται από το λεγόμενο «κόστος ευκαιρίας». Τη στιγμή που λες «ναι» σε κάτι, ο εγκέφαλός σου αυτόματα σκέφτεται όλα τα «όχι» που είπε στις υπόλοιπες εναλλακτικές. Αν οι επιλογές ήταν δύο, η σύγκριση είναι απλή. Αν όμως ήταν εκατό, είναι μαθηματικά βέβαιο ότι θα φανταστείς πως κάποια από τις άλλες ενενήντα εννέα θα ήταν ελαφρώς καλύτερη, πιο οικονομική ή πιο ταιριαστή. Έτσι, η ικανοποίηση από αυτό που κρατάς στα χέρια σου μειώνεται, όχι επειδή δεν είναι καλό, αλλά επειδή η σκιά των «ιδανικών» εναλλακτικών που απέρριψες πέφτει βαριά πάνω του.
Η αυταπάτη της τελειότητας και η αυτοκριτική
Το πιο επώδυνο στάδιο αυτού του παραδόξου είναι η μετατόπιση της ευθύνης. Σε έναν κόσμο με περιορισμένες επιλογές, αν κάτι δεν πήγαινε καλά, μπορούσες να κατηγορήσεις τις συνθήκες. Σήμερα όμως, με το άπειρο στα πόδια σου, αν η επιλογή σου δεν αποδειχθεί τέλεια, φταις αποκλειστικά εσύ. Αυτό δημιουργεί μια κουλτούρα μόνιμης αυτοκριτικής και άγχους, όπου το κυνήγι του «βέλτιστου» (maximization) μας εμποδίζει να γίνουμε «ικανοποιημένοι» (satisficers). Καταλήγουμε να νιώθουμε αποτυχημένοι μέσα σε έναν ωκεανό δυνατοτήτων, επειδή δεν καταφέραμε να βρούμε τη μία και μοναδική «σωστή» απόφαση.
Το αντίδοτο: Η τέχνη των ορίων
Η λύση σε αυτό το σύγχρονο αδιέξοδο δεν είναι η περισσότερη πληροφόρηση, αλλά ο εθελούσιος περιορισμός. Για να βρούμε ξανά τη χαρά, πρέπει να μάθουμε να βάζουμε αυθαίρετα όρια στις επιλογές μας και να εκπαιδεύσουμε τον εαυτό μας να σταματά την αναζήτηση μόλις βρει κάτι που απλώς «είναι καλό». Η πραγματική ελευθερία δεν κρύβεται στην ικανότητα να επιλέγουμε ανάμεσα σε χιλιάδες εναλλακτικές, αλλά στην ικανότητα να δεσμευόμαστε σε μία και να την κάνουμε να λειτουργήσει. Την επόμενη φορά που θα νιώσετε χαμένοι ανάμεσα σε επιλογές, θυμηθείτε: η ευτυχία βρίσκεται εκεί που σταματάει η σύγκριση.
