Με την ένταση μεταξύ Ινδίας και Πακιστάν να κλιμακώνεται διαρκώς μετά και τη μεγαλύτερη στρατιωτική επίθεση των τελευταίων δεκαετιών κατά του γειτονικού της κράτους το βράδυ της Τρίτης (06/05), η Ινδία διαθέτει στη φαρέτρα της ένα επιπλέον, μη στρατιωτικό υπερ-πολύτιμο “όπλο”: το νερό.

Για σχεδόν 65 χρόνια, παρά τις αμέτρητες εντάσεις και τρεις πολέμους, οι δύο χώρες διατηρούσαν τη Συνθήκη των Υδάτων του Ινδού (IWT) του 1960, μιας συμφωνίας για την κοινή διαχείριση της ροής έξι ποταμών που κυλούν κατά μήκος των συνόρων των δύο χωρών.

Ακόμη και μετά την προειδοποίηση του πρωθυπουργού Ναρέντρα Μόντι το 2016 ότι «αίμα και νερό δεν μπορούν να κυλούν μαζί» — μετά τη δολοφονία 19 στρατιωτών στο ινδικό τμήμα του Κασμίρ — το Νέο Δελχί παρέμεινε πιστό στη συμφωνία.

Όμως τώρα, η Ινδία, που αποτελεί την ανάντη δύναμη (ελέγχει τα ανώτερα σημεία του Ινδού), κατηγορεί το Πακιστάν ότι υποστηρίζει την τρομοκρατία στην αμφισβητούμενη περιοχή, με συνέπεια να αναστείλει τη συμμετοχή της στη διασυνοριακή συνθήκη για το νερό.

Η ένταση πλέον έχει κλιμακωθεί επικίνδυνα μεταξύ των δύο πυρηνικά εξοπλισμένων κρατών σχετικά με τα ποτάμια της λεκάνης του Ινδού — που διασχίζουν ένα από τα πιο ευαίσθητα γεωπολιτικά ρήγματα στον κόσμο και τροφοδοτούν περίπου 300 εκατομμύρια ανθρώπους.

Το Ισλαμαμπάντ, το οποίο αρνείται οποιαδήποτε εμπλοκή στη δολοφονία 26 τουριστών στις 22 Απριλίου στο Παχαλγκάμ, στην ινδικά ελεγχόμενη περιοχή του Τζαμού και Κασμίρ, είχε προειδοποιήσει ότι θα θεωρήσει οποιαδήποτε ενέργεια του Νέου Δελχί για περιορισμό των ροών του ύδατος — που ρυθμίζονται από τη συνθήκη — ως «πράξη πολέμου».

«Ο μεγαλύτερος κίνδυνος είναι η υπερβολική αντίδραση, και από τις δύο πλευρές», δήλωσε ο Daanish Mustafa, καθηγητής κριτικής γεωγραφίας στο King’s College του Λονδίνου στους Financial Times.

Ο Ινδός υπουργός Υδάτων, CR Patil, χαιρέτισε την απόφαση της κυβέρνησής του ως «ιστορική», προσθέτοντας με δυσοίωνο τόνο ότι θα «διασφαλίσει πως ούτε μια σταγόνα νερού από τον ποταμό Ινδό δεν θα πάει στο Πακιστάν», σε μια περίοδο κατά την οποία η γειτονική χώρα της Ινδίας αντιμετωπίζει οικονομική κρίση.

Από την πλευρά του, ο πρώην υπουργός Εξωτερικών του Πακιστάν και μέλος του κυβερνητικού συνασπισμού, Μπιλαουάλ Μπούτο Ζαρντάρι, προειδοποίησε ότι «είτε το νερό μας θα κυλά μέσα από τον Ινδό είτε το αίμα τους».

Σε κίνδυνο η αγροτική παραγωγή και η ηλεκτροδότηση του Πακιστάν

Η συνθήκη για τον Ινδό ποταμό, την οποία εκπρόσωπος της Παγκόσμιας Τράπεζας χαρακτήρισε την περασμένη εβδομάδα ως «βαθιά σημαντική και επιτυχημένη για περισσότερα από 60 χρόνια», υπογράφηκε το 1960 από τον πρωθυπουργό της Ινδίας Τζαβαχαρλάλ Νεχρού και τον πρόεδρο του Πακιστάν Αγιούμπ Χαν.

Η συνθήκη παραχώρησε τη χρήση των τριών ανατολικών ποταμών — Ράβι, Σάτλετζ και Μπίας — στην Ινδία, και των τριών δυτικών — του ίδιου του Ινδού, του Τσενάμπ και του Τζέλουμ — στο Πακιστάν (κατάντη).

Η επαρχία Παντζάμπ του Πακιστάν, όπου κατοικούν σχεδόν οι μισοί από τα 240 εκατομμύρια των Πακιστανών, συνορεύει με την Ινδία και είναι η «καρδιά» της αγροτικής παραγωγής της χώρας.

Το Πακιστάν εξαρτάται από τους δυτικούς ποταμούς για περίπου το 80% της αγροτικής του παραγωγής και το ένα τρίτο της παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας.

Η Συνθήκη του Ινδού δίνει στο Νέο Δελχί το δικαίωμα να χρησιμοποιεί τους ποταμούς που μοιράζεται με το Πακιστάν για τα φράγματα και τις καλλιέργειες της Ινδίας, όχι όμως και να εκτρέπει τη ροή του νερού ή να περιορίζει τον όγκο του.

Το Πακιστάν κατηγόρησε την Ινδία ότι προσπαθεί να αλλάξει το ρου του ποταμού Σενάμπ, ενός εκ των τριών που τέθηκε υπό τον έλεγχο του Ισλαμαμπάντ με τη συνθήκη του 1960. «Παρατηρήσαμε αλλαγές στον Σενάμπ, που δεν είναι φυσικές (…). Η ροή του ποταμού μειώνεται από τη μια μέρα στην άλλη» ανέφερε ο Καζίμ Πιρζάντα, ο υπουργός Άρδευσης του Παντζάμπ.

«Η Συνθήκη για τα Ύδατα του Ινδού άντεξε σε πολέμους και εντάσεις. Το νερό δεν πρέπει να χρησιμοποιείται ως όπλο», είχε δηλώσει η Σαρμίλα Φαρούκι, μέλος της εθνοσυνέλευσης του Πακιστάν.

Ο Ακίλ Μαλίκ, υφυπουργός Δικαιοσύνης του Πακιστάν, δήλωσε στους Financial Times ότι το Ισλαμαμπάντ εξετάζει «όλες τις νομικές οδούς» για να αμφισβητήσει την κίνηση της Ινδίας, περιλαμβανομένης της προσφυγής στο Μόνιμο Διαιτητικό Δικαστήριο και στην Παγκόσμια Τράπεζα, η οποία είχε μεσολαβήσει αρχικά για την επίτευξη της συνθήκης και διαμεσολαβεί στις διαφορές που προκύπτουν βάσει αυτής. «Δεν μπορεί να ανασταλεί μονομερώς», είπε.

Οι περιορισμοί από τη Συνθήκη των Υδάτων του Ινδού

Ο άμεσος κίνδυνος για το Πακιστάν είναι η απώλεια προβλεψιμότητας. Η συνθήκη απαιτεί από την Ινδία να κοινοποιεί υδρολογικά δεδομένα που είναι κρίσιμα για τον σχεδιασμό της αντιπλημμυρικής προστασίας, της άρδευσης και της υδροηλεκτρικής παραγωγής — ιδίως κατά την περίοδο των μουσώνων. Το Νέο Δελχί πλέον «δεν έχει καμία υποχρέωση να παρέχει» τέτοια δεδομένα, δήλωσε ο Κουσβίντερ Βόρα, πρώην πρόεδρος της Κεντρικής Επιτροπής Υδάτων της Ινδίας.

Πλέον, το ερώτημα είναι κατά πόσο η Ινδία μπορεί να μπλοκάρει ή να εκτρέψει μεγάλες ποσότητες νερού άμεσα.

Η αλλαγή της πορείας των ποταμών θα απαιτούσε τεράστιες υποδομές, ενώ η Ινδία δεν διαθέτει την απαραίτητη χωρητικότητα αποθήκευσης για να συγκρατήσει αρκετό νερό ώστε να πλήξει τη γεωργία του Πακιστάν, σύμφωνα με τον Άμπιντ Σουλέρι, εκτελεστικό διευθυντή του Ινστιτούτου Πολιτικής Βιώσιμης Ανάπτυξης με έδρα το Ισλαμαμπάντ.

«Η Ινδία αυτή τη στιγμή δεν βρίσκεται σε θέση να αποθηκεύσει ή να εκτρέψει το νερό των τριών δυτικών ποταμών», δήλωσε ο Χιμάνσου Θάκαρ, ειδικός σε θέματα υδάτων που εργάζεται στο Νέο Δελχί για το Δίκτυο της Νότιας Ασίας για τα Φράγματα, τους Ποταμούς και τους Ανθρώπους.

Ωστόσο, ο Θάκαρ πρόσθεσε ότι υπάρχουν έργα υπό κατασκευή και στους τρεις ποταμούς, τα οποία η Ινδία θα μπορούσε πλέον να επισπεύσει ή να τροποποιήσει.

Το Πακιστάν επίσης φοβάται ότι, απαλλαγμένη από τους περιορισμούς της συνθήκης, η Ινδία θα μπορούσε να απελευθερώνει ξαφνικά συσσωρευμένο όγκο νερού από φράγματα, προκαλώντας καταστροφικές «βόμβες νερού» στα κατάντη.

Η Ινδία επίσης αντιμετωπίζει πιθανούς κινδύνους. Το Πακιστάν θα μπορούσε να μπλοκάρει αγωγούς αποστράγγισης στην πλευρά του συνόρου, προκαλώντας τη ροή τοξικών λυμάτων προς τα ινδικά γεωργικά εδάφη. Επιπλέον, η Κίνα — σύμμαχος του Πακιστάν — ελέγχει τα ανώτερα ρεύματα ποταμών από τους οποίους εξαρτώνται εκατοντάδες εκατομμύρια Ινδοί πολίτες.

Μετά τις δηλώσεις του Μόντι το 2016, η Κίνα μπλόκαρε έναν παραπόταμο του Γιαρλούνγκ Τσανγκπό — του μεγαλύτερου ποταμού του Θιβέτ, γνωστού στην Ινδία ως Βραχμαπούτρα — μια κίνηση που ερμηνεύθηκε από ορισμένους στο Νέο Δελχί ως ένδειξη στήριξης του Πεκίνου προς το Ισλαμαμπάντ.

Στη νοτιοανατολική επαρχία Σιντ του Πακιστάν, στα σύνορα με την Ινδία, οι εντάσεις γύρω από το νερό έχουν αφήσει τον καλλιεργητή ζαχαροκάλαμου και μάνγκο Μαχμούντ Ναουάζ Σαχ να ζει σε «υπαρξιακό φόβο» για τη φάρμα του. «Με τις απειλές της Ινδίας, φοβάμαι ότι ο Ινδός [ποταμός] ίσως σύντομα πάψει να είναι βιώσιμος», είπε.