Στον Υμηττό, μόλις 50 λεπτά από την Ομόνοια, βρίσκεται ένα από τα πιο ενδιαφέροντα σπήλαια της Ελλάδας. Το σπήλαιο αυτό, γνωστό ως Νυμφόληπτος, Σπήλαιο Πανός ή Σπήλαιο Αρχέδημου, είναι κοντά στη Βάρη, στις νότιες πλαγιές του Υμηττού, σε υψόμετρο 270 μέτρων.

Αποτελεί σημαντικό αρχαιολογικό χώρο, καθώς ο Θηραίος γλύπτης Αρχέδημος διακόσμησε το εσωτερικό του. Τον 5ο αιώνα π.Χ., ο Αρχέδημος από τη Θήρα εγκαταστάθηκε εκεί και το μετέτρεψε σε χώρο λατρείας για τις Νύμφες, τον Πάνα και τον Απόλλωνα.

Οι πολυάριθμες επεμβάσεις του Αρχέδημου μαρτυρούνται από τις σωζόμενες επιγραφές, τα λαξεύματα (βαθμίδες, θέσεις τοποθέτησης αφιερωμάτων, αύλακες, υδατοδεξαμενές, βωμοί) και τα ανάγλυφα στους τοίχους και το εσωτερικό του σπηλαίου. Ανάμεσά τους βρίσκεται ένα ακέφαλο άγαλμα ένθρονης θεότητας και ένα ανάγλυφο ανθρώπινης μορφής που, σύμφωνα με διπλή επιγραφή, απεικονίζει τον ίδιο τον Αρχέδημο. Το σπήλαιο εγκαταλείφθηκε στα μέσα του 3ου αιώνα π.Χ., αλλά επαναχρησιμοποιήθηκε από τους νεοπλατωνικούς κατά την εποχή του Ιουλιανού του Παραβάτη, τον 4ο αιώνα μ.Χ., μέχρι τα τέλη του 4ου ή αρχές του 5ου αιώνα, όταν σταμάτησε να λειτουργεί ως λατρευτικός χώρος.

Ανάμεσά τους βρίσκεται ένα ακέφαλο άγαλμα ένθρονης θεότητας και ένα ανάγλυφο ανθρώπινης μορφής που, σύμφωνα με διπλή επιγραφή, απεικονίζει τον ίδιο τον Αρχέδημο.

Η είσοδος του σπηλαίου, με διαστάσεις 5 επί 2 μέτρα, είναι σχεδόν κάθετη και φέρει σκαλισμένα σκαλοπάτια, τα οποία έχουν σήμερα καταστραφεί. Το εσωτερικό του σπηλαίου είναι πραγματικά μοναδικό. Ακόμη και ο Λόρδος Βύρων, καθώς και το βασιλικό ζεύγος Όθων και Αμαλία, το επισκέφθηκαν για να θαυμάσουν το αρχαίο ιερό. Τρία από τα μαρμάρινα ανάγλυφα που βρέθηκαν στο σπήλαιο εκτίθενται στη Συλλογή Γλυπτών του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου.