Μια ταινία, ακόμα κι αν βασίζεται σε πραγματικά γεγονότα, θα σου πει την δική της εκδοχή. Βασίζεται πάνω σε γεγονότα αλλά και την καλλιτεχνική σκέψη και πλευρά πολλών ανθρώπων. Αντίθετα το ντοκιμαντέρ, θα στα πει όλα όπως τα καταγράφει. Μπορεί να μη σου τα παρουσιάζει όλα, αλλά όσα σου παρουσιάζει είναι όπως είναι.

Αυτό κάνει και το ντοκιμαντέρ που προτάθηκε για Όσκαρ το 2017 και που μπορείς να δεις στο Netflix, με τίτλο «13th». Φυσικά αναφέρεται στη 13 τροπολογία, η οποία το 1865, κατήργησε τη δουλειά αλλά άφησε ένα παραθυράκι που μπορεί να παρερμηνευθεί. Εκείνη αναφέρει ότι «Ούτε η δουλεία, ούτε η ακούσια δουλεία, εκτός αν είναι ως ποινή εγκλήματος για την οποία κάποιος θα πρέπει να έχει καταδικαστεί δεόντως, δεν θα υπάρχουν εντός των Ηνωμένων Πολιτειών ή σε οποιοδήποτε μέρος που υπόκειται στη δικαιοδοσία τους».

Μισό λεπτό. Τι πάει να πει αυτό; Ότι η δουλειά επιτρέπεται για τους εγκληματίες; Μήπως τότε και αργότερα, κάποιος θα έβρισκε τρόπο να εκμεταλλευτεί αυτή την ασάφεια (που δεν είναι καθόλου ασάφεια) υπέρ του; Τότε, με αυτή την τροπολογία, περίπου 4 εκατομμύρια σκλάβοι απελευθερώθηκαν μέσα σε μια νύχτα, από τον ηττημένο νότο. Αλλά κάπως έπρεπε ο νότος να χτιστεί ξανά. Και γι’ αυτό μπήκε αυτή η δικλείδα στον νόμο. Για τη χτίσουν πάλι οι πρώην σκλάβοι.

Για ασήμαντες αφορμές, ακόμα και άστεγοι να ήταν ή επαίτες, οι φυλακές άρχιζαν να γεμίζουν με μαύρους που ήταν «εγκληματίες». Τους οποίους η ίδια η τροπολογία μπορούσε να τους αντιμετωπίσει ως σκλάβους. Ύστερα μέσω μιας ταινίας το 1915, που την έλεγαν «The Clansman», η οποία είχε τεράστια απήχηση και ενίσχυσε την εικόνα των «κακών μαύρων» αλλά και ενθάρρυνε την αναγέννηση της Κου Κλουξ Κλάν στον αμερικανικό νότο.

Χιλιάδες μαύροι αναγκάστηκαν να φύγουν από τον τόπο που γεννήθηκαν και οι ίδιοι αλλά και οι πρόγονοί τους, αφού φυσικά τους είχαν μεταφέρει εκεί από την Αφρική, για να πάνε σε βορειότερες πολιτείες. Δεν ήταν οικονομική η μετανάστευση, αλλά βίαιη. Τους εξώθησε η βία να το κάνουν.

99 χρόνια μετά την κατάργηση της δουλείας ήρθε και η κατάργηση των νόμων του «ίσοι αλλά ξεχωριστά», οι οποίοι διαχώριζαν μαύρους και λευκούς, με τους πρώτους να είναι κατώτεροι. Αλλά αμέσως μετά, οι αρχές συνελλάμβαναν τους υπέρμαχους των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Τα πρότυπα εγκληματικών πράξεων άλλαξαν και θύματά τους ήταν ξανά οι μαύροι. Αυτοί πλήρωσαν την αύξηση της εγκληματικότητας επί Νίξον και τον αγώνα κατά του κρακ του Ρέιγκαν, ενός ναρκωτικού που ήταν φθηνό για να ενοχοποιηθούν για άλλη μια φορά οι φτωχοί μαύροι.

Και φτάνουμε στο σήμερα, όπου η κατάσταση συνεχίζει να είναι η ίδια. Άλλη αντιμετώπιση έχει ένας λευκός αν σταματηθεί για έλεγχο από την αστυνομία και άλλη ένας μαύρος, όπως ο Τζορτζ Φλόιντ. Ή όπως συμβαίνει σε ένα άλλο βίντεο, όπου ο λευκός αρχίζει έναν καυγά, ο μαύρος ανταποκρίνεται και οι άνθρωποι του security ακινητοποιούν (όλοι μαζί!) μόνο τον μαύρο, ενώ ο λευκός κάθεται στο παγκάκι.

Το ντοκιμαντέρ έχει σαν σύνθημα «από σκλάβοι σε εγκληματίες με μια τροπολογία». Η φτωχοποίηση και η περιθωριοποίηση των μαύρων, που βασίστηκε πάνω στη σαφέστατη ασάφεια της 13ης τροπολογίας συνέχισαν μια μορφή δουλείας, με πολλούς μαύρους να συλλαμβάνονται απλά γιατί στέκονται έξω από ένα κτίριο ή γιατί περπατούν αργά στον δρόμο. Κάποιοι εγκλημάτησαν φυσικά, αλλά αυτό ήταν και φυσικό και καθοδηγούμενο.

Κι έτσι φτάνουμε στο σημερινό σωφρονιστικό σύστημα. Με 1 στους 100 Αμερικανούς να είναι φυλακισμένοι, με τους φυλακισμένους της χώρας να αποτελούν το 25% των παγκόσμιων φυλακισμένων. Η 13η τροπολογία έχει αφήσει το πάτημα για να μετατραπούν χιλιάδες μαύρους πολίτες σε σκλάβους των σωφρονιστικών ιδρυμάτων.

Το εξαιρετικό αυτό ντοκιμαντέρ κάνει κριτική στο σύστημα των φυλακών στις ΗΠΑ και μας δείχνει πως αυτό συνδέεται με την ιστορία. Η μαζική φυλάκιση είναι γεγονός, των φτωχών και των αδύνατων, που έμαθαν πως ο πιο άμεσα αποδοτικός τρόπος να έχεις ένα πιάτο φαγητό είναι να παρανομήσεις, ευρισκόμενοι σε έναν φαύλο κύκλο, αφού η παρανομία μπορεί να τους μετατρέψει σε σκλάβους του συστήματος. Σε ένα σύστημα που έχει κέρδη 1,7 δισεκατομμύρια τον χρόνο, χτίζοντας φυλακές που πρέπει να είναι γεμάτες, ακόμα και αν δεν υπάρχουν εγκληματίες να της γεμίσουν. 1 στους 17 λευκούς Αμερικάνους θα πάει στη φυλακή, ενώ για τους μαύρους αυτό ισχύει για 1 στους 3. Η διαφορά είναι πολύ μεγάλη και δεν μπορεί να είναι φυσική. Μόνο ρατσιστική.

Πραγματικά αξίζει να δείτε αυτό το ντοκιμαντέρ, που σε πολλές περιπτώσεις θα σας αφήσει με το στόμα ανοιχτό. Και με την απλότητά του, αλλά και με τον ειρμό της σκέψης του, που είναι τόσο καθαρός. Κρίμα που δεν μπορεί να καθαρίσει και όλο αυτό που γίνεται μέχρι σήμερα στις ΗΠΑ…