Η Μόνα Λίζα του Λεονάρντο ντα Βίντσι είναι αναμφίβολα ο πιο αναγνωρίσιμος, πολυσυζητημένος και αινιγματικός πίνακας στην ιστορία της παγκόσμιας τέχνης. Επί αιώνες, το διάσημο έργο που κοσμεί το Μουσείο του Λούβρου αποτελεί αντικείμενο εξονυχιστικής μελέτης, με το μυστηριώδες χαμόγελό της να βρίσκεται πάντα στο επίκεντρο.

Ωστόσο, υπάρχει μια άλλη, εξίσου εντυπωσιακή λεπτομέρεια στο πρόσωπό της που ξενίζει όποιον την παρατηρεί προσεκτικά: η παντελής απουσία φρυδιών και βλεφαρίδων.

Για γενιές ολόκληρες, ιστορικοί τέχνης και κοινό πίστευαν ότι αυτή η επιλογή ήταν εσκεμμένη. Κάποιες θεωρίες υποστήριζαν ότι ο Ντα Βίντσι ήθελε να δώσει μια πιο απόκοσμη, ιδανική μορφή στο μοντέλο του, ενώ άλλες ανέφεραν ότι εκείνη την εποχή (στην Αναγέννηση) οι γυναίκες της υψηλής κοινωνίας συνήθιζαν να ξυρίζουν τελείως τα φρύδια τους ως δείγμα ομορφιάς και ευγένειας.

Η αποκάλυψη της κάμερας υπερυψηλής ανάλυσης

Η πραγματικότητα όμως αποδείχθηκε τελείως διαφορετική και ήρθε στο φως χάρη στην εξέλιξη της σύγχρονης τεχνολογίας. Το 2007, ο Γάλλος μηχανικός και εφευρέτης Πασκάλ Κοτ (Pascal Cotte) έλαβε μια σπάνια άδεια από το Λούβρο για να σαρώσει τον πίνακα με μια ειδικά σχεδιασμένη, πρωτοποριακή κάμερα υπερυψηλής ανάλυσης 240 megapixel, η οποία χρησιμοποιούσε τεχνολογία υπέρυθρων και πολυφασματικών ακτίνων.

@wikimedia commons

Η ανάλυση των δεδομένων έφερε στο φως μια συγκλονιστική αποκάλυψη. Ο Λεονάρντο ντα Βίντσι είχε ζωγραφίσει κανονικότατα και με κάθε λεπτομέρεια τόσο τα φρύδια όσο και τις βλεφαρίδες της Τζοκόντα. Η κάμερα κατάφερε να «διαπεράσει» τα στρώματα του χρόνου και να εντοπίσει τις ελάχιστες μικροσκοπικές χρωστικές ουσίες από μία και μόνο πινελιά που είχε απομείνει στην περιοχή του αριστερού ματιού, αποδεικνύοντας ότι το πρόσωπο της Μόνα Λίζα είχε αρχικά μια πολύ πιο εκφραστική και διαφορετική όψη από αυτή που γνωρίζουμε σήμερα.

Πώς «έσβησαν» τα φρύδια της Τζοκόντα;

Το εύλογο ερώτημα που προκύπτει είναι πώς εξαφανίστηκαν αυτά τα χαρακτηριστικά από το έργο. Σύμφωνα με τον Κοτ και άλλους συντηρητές τέχνης, η απάντηση κρύβεται στους συνεχείς καθαρισμούς και τις προσπάθειες αποκατάστασης που υπέστη ο πίνακας στο πέρασμα των αιώνων.

Ο Ντα Βίντσι ήταν διάσημος για την τεχνική του "sfumato", χρησιμοποιώντας εξαιρετικά λεπτά, σχεδόν διάφανα στρώματα μπογιάς (glazes) για να δημιουργήσει απαλές μεταβάσεις στο φως και τις σκιές. Φαίνεται ότι κατά τη διάρκεια ενός παλαιότερου καθαρισμού του πίνακα –πιθανότατα πριν από μερικούς αιώνες– ο συντηρητής χρησιμοποίησε κάποιο ακατάλληλο διαλυτικό υγρό ή έτριψε το σημείο λίγο πιο έντονα, με αποτέλεσμα να σβήσει τελείως αυτές τις απειροελάχιστες, ευαίσθητες στρώσεις μπογιάς που σχημάτιζαν τις τρίχες των φρυδιών.

Η ανακάλυψη αυτή αλλάζει τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε το αριστούργημα της Αναγέννησης. Η Μόνα Λίζα που θαυμάζουν εκατομμύρια επισκέπτες στο Λούβρο δεν είναι ακριβώς εκείνη που ολοκλήρωσε ο Ντα Βίντσι, αλλά το αποτέλεσμα μιας ιστορικής, απρόσεκτης ανθρώπινης παρέμβασης που τη μεταμόρφωσε στο απόλυτο, ανέγγιχτο μυστήριο.