Η παλαιοανθρωπολόγος Κατερίνα Χαρβάτη επικεφαλής νέας μελέτης στο «Nature Communications» αμφισβητεί δεκαετίες επιστημονικής συναίνεσης για το πώς εξελίχθηκε το ανθρώπινο κρανίο, αναδεικνύοντας έναν απροσδόκητο παράγοντα.

Για δεκαετίες, η επιστημονική κοινότητα θεωρούσε δεδομένο ότι η σταδιακή αύξηση του μεγέθους του εγκεφάλου και η παράλληλη μείωση του προσώπου και της γνάθου στο γένος Homo οφείλονται σε μια σταθερή, κατευθυνόμενη φυσική επιλογή. Μια νέα μελέτη, που δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό Nature Communications, έρχεται να αναθεωρήσει αυτή την άποψη.

Επικεφαλής της έρευνας είναι η Κατερίνα Χαρβάτη, καθηγήτρια και διευθύντρια του Κέντρου Ανθρώπινης Εξέλιξης και Παλαιοπεριβάλλοντος Senckenberg (SHEP) του Πανεπιστημίου του Τίμπινγκεν, σε συνεργασία με τον ερευνητή Μαρκ Χούμπε από το Πανεπιστήμιο του Τενεσί στο Νόξβιλ.

Τι έδειξε η ανάλυση 87 κρανίων απολιθωμάτων

Οι ερευνητές ανέλυσαν τρισδιάστατες μετρήσεις από 87 κρανία απολιθωμάτων του γένους Homo, που καλύπτουν πρώιμα είδη όπως ο Homo habilis και ο Homo erectus, καθώς και τον Homo heidelbergensis, τους Νεάντερταλ και πρώιμους και σύγχρονους πληθυσμούς του Homo sapiens. Η βάση δεδομένων αυτή αντιπροσωπεύει την πλειονότητα των καλά διατηρημένων ανθρώπινων απολιθωμάτων των τελευταίων δύο εκατομμυρίων χρόνων.

Τα δεδομένα συγκρίθηκαν με έξι διαφορετικά εξελικτικά μοντέλα, μεταξύ των οποίων η φυσική επιλογή, η ουδέτερη εξέλιξη, η εξελικτική «στάση» και το μοντέλο της «διακεκομμένης ισορροπίας». Τα αποτελέσματα ήταν αποκαλυπτικά: οι παρατηρούμενες αλλαγές δεν συνάδουν με μια σταθερή, σταδιακή φυσική επιλογή προς τη σύγχρονη ανθρώπινη μορφή.

Ο ρόλος της πολιτισμικής καινοτομίας

Σύμφωνα με τα ευρήματα, τυχαίες γενετικές μεταλλάξεις, σταθεροποιητική επιλογή και βιολογικοί περιορισμοί διαδραμάτισαν πολύ μεγαλύτερο ρόλο από ό,τι πιστευόταν. Οι σημαντικότερες αυξήσεις του μεγέθους του εγκεφάλου — όπως στον Homo heidelbergensis και αργότερα στον Homo sapiens και τους Νεάντερταλ — συνέβησαν σε περιόδους κατά τις οποίες οι εξελικτικοί περιορισμοί ήταν προσωρινά λιγότερο ισχυροί.

«Περίοδοι έντονης τεχνολογικής και πολιτισμικής καινοτομίας μπορούν να πυροδοτήσουν ταχύτερες εξελικτικές αλλαγές», σημειώνει ο Μαρκ Χούμπε. Η ανάπτυξη λίθινης τεχνολογίας ή νέων μεθόδων επεξεργασίας τροφών, για παράδειγμα, ενδέχεται να επέτρεψε την άρση μεταβολικών περιορισμών και, κατ' επέκταση, την εξέλιξη χαρακτηριστικών που προηγουμένως ήταν αδύνατα — όπως οι μεγαλύτεροι εγκέφαλοι.

Νεάντερταλ vs. σύγχρονος άνθρωπος: μια χαρακτηριστική διαφορά

Τα ευρήματα ρίχνουν νέο φως και στις διαφορές μεταξύ ειδών. Η μορφολογία του προσώπου των Νεάντερταλ παρέμεινε σχετικά αμετάβλητη για μεγάλα χρονικά διαστήματα, ενώ τα πρόσωπα των σύγχρονων ανθρώπων είναι σημαντικά μικρότερα σε σχέση με άλλες γενετικές γενεαλογίες. «Είναι πιθανό αυτές οι αλλαγές να συνδέονται με βαθιές αλλαγές στη συμπεριφορά που συνόδευσαν την εμφάνιση του είδους μας», επισημαίνει η Κατερίνα Χαρβάτη.

Οι ερευνητές δεν αρνούνται τη σημασία της φυσικής επιλογής, αλλά προτείνουν μια αναθεωρημένη ερευνητική ατζέντα. «Αντί να ρωτάμε γιατί οι άνθρωποι εξελίχθηκαν συνεχώς προς μεγαλύτερους εγκεφάλους και μικρότερα πρόσωπα, θα είχε μεγαλύτερο ενδιαφέρον να διερευνήσουμε υπό ποιες συνθήκες οι ανθρώπινοι πληθυσμοί κατάφεραν να ξεπεράσουν τους βιολογικούς φραγμούς που περιόριζαν την εξέλιξή τους», τονίζει η Χαρβάτη.