Οι Ηνωμένες Πολιτείες και το Ιράν κατέληξαν σε προκαταρκτική συμφωνία που μπορεί να ανοίξει τον δρόμο για τον τερματισμό του πολέμου, χωρίς όμως να λύνει ακόμη τα πιο δύσκολα ζητήματα της σύγκρουσης.

Η συμφωνία, η οποία αναμένεται να υπογραφεί την Παρασκευή 19 Ιουνίου στην Ελβετία, προβλέπει παύση των εχθροπραξιών, επαναλειτουργία του Στενού του Ορμούζ και ένα διάστημα διαπραγματεύσεων 60 ημερών, κατά το οποίο οι δύο πλευρές θα επιχειρήσουν να καταλήξουν σε πιο οριστικό πλαίσιο.

Παρότι βρίσκεται ακόμη σε προκαταρκτικό στάδιο, η εξέλιξη θεωρείται η μεγαλύτερη διπλωματική πρόοδος από την έναρξη της σύγκρουσης, η οποία ξέσπασε μετά τις κοινές επιθέσεις των ΗΠΑ και του Ισραήλ κατά του Ιράν τον Φεβρουάριο, προκαλώντας χιλιάδες θανάτους και ισχυρούς κραδασμούς στις διεθνείς αγορές ενέργειας.

Ο Ντόναλντ Τραμπ παρουσίασε τη συμφωνία ως μεγάλη επιτυχία της κυβέρνησής του.

«Η συμφωνία με την Ισλαμική Δημοκρατία του Ιράν έχει πλέον ολοκληρωθεί. Συγχαρητήρια σε όλους», έγραψε σε ανάρτησή του στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, ανήμερα των 80ών γενεθλίων του.

Ο Αμερικανός πρόεδρος πρόσθεσε ότι εγκρίνει το πλήρες άνοιγμα του Στενού του Ορμούζ χωρίς τέλη διέλευσης και την άμεση άρση του αμερικανικού ναυτικού αποκλεισμού.

«Πλοία όλου του κόσμου, βάλτε μπρος τις μηχανές σας. Ας ρεύσει το πετρέλαιο», ανέφερε χαρακτηριστικά, διευκρινίζοντας στη συνέχεια ότι το κρίσιμο θαλάσσιο πέρασμα θα ανοίξει μόλις υπογραφεί επίσημα η συμφωνία.

Το Ορμούζ αποτελεί μία από τις σημαντικότερες θαλάσσιες αρτηρίες για την παγκόσμια αγορά ενέργειας. Η επαναλειτουργία του μπορεί να αποκλιμακώσει τις πιέσεις στις τιμές του πετρελαίου, αλλά οι ναυτιλιακές εταιρείες ζητούν σαφείς εγγυήσεις ασφαλείας πριν επαναφέρουν πλήρως τα δρομολόγιά τους.

Παρά τις δηλώσεις Τραμπ περί «χωρίς τέλη διέλευσης», η Τεχεράνη εμφανίζεται να δίνει διαφορετική ερμηνεία.

Το ιρανικό υπουργείο Εξωτερικών ανέφερε ότι το Ιράν δεν επιδιώκει την επιβολή διοδίων στο Ορμούζ, αλλά την είσπραξη τελών ναυτιλιακών υπηρεσιών.

Ο εκπρόσωπος του υπουργείου, Εσμαΐλ Μπαγαΐ, υποστήριξε ότι τέτοιου είδους χρεώσεις θα αφορούν υπηρεσίες ασφάλειας πλοίων, προστασίας του περιβάλλοντος και άλλες απαραίτητες λειτουργίες.

Η διάκριση αυτή μπορεί να αποδειχθεί κρίσιμη, καθώς οι ΗΠΑ θέλουν το Ορμούζ μακροπρόθεσμα ανοικτό και χωρίς κόστος διέλευσης, ενώ το Ιράν επιχειρεί να διατηρήσει έναν ρόλο διαχειριστή στο πέρασμα που του έδωσε ισχυρή διαπραγματευτική πίεση κατά τη διάρκεια του πολέμου.

Από την ιρανική πλευρά, ο υφυπουργός Εξωτερικών Καζέμ Γαριμπαμπαντί δήλωσε στην κρατική τηλεόραση ότι η συμφωνία προβλέπει «το άμεσο τέλος του πολέμου και των στρατιωτικών επιχειρήσεων στα διάφορα μέτωπα, συμπεριλαμβανομένου του Λιβάνου».

Σύμφωνα με την Τεχεράνη, στις συνομιλίες που θα ακολουθήσουν θα τεθούν τέσσερα βασικά ζητήματα: η πλήρης άρση των κυρώσεων κατά του Ιράν, το πυρηνικό πρόγραμμα της χώρας, η οικονομική ανασυγκρότηση και η δημιουργία μηχανισμού παρακολούθησης για την τήρηση των δεσμεύσεων.

Το πλήρες κείμενο της συμφωνίας δεν έχει δημοσιοποιηθεί, γεγονός που αφήνει μεγάλα περιθώρια διαφορετικών ερμηνειών από όλες τις πλευρές.

Την ίδια ώρα, ιρανικά μέσα δημοσίευσαν πληροφορίες για ένα υποτιθέμενο μνημόνιο συνεννόησης 14 σημείων μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν.

Σύμφωνα με το Mehr, το σχέδιο προβλέπει την αποδέσμευση 24 δισ. δολαρίων από ιρανικά κεφάλαια που παραμένουν δεσμευμένα στο εξωτερικό κατά τη διάρκεια της 60ήμερης διαπραγματευτικής περιόδου. Το ήμισυ του ποσού φέρεται να αποδεσμεύεται πριν ακόμη ξεκινήσουν οι συνομιλίες.

Άλλα ιρανικά δημοσιεύματα αναφέρουν ότι το σχέδιο περιλαμβάνει αναστολή κυρώσεων στο ιρανικό πετρέλαιο, στα πετροχημικά προϊόντα και σε συναφείς εξαγωγές, ώστε η Τεχεράνη να αποκτήσει πλήρη πρόσβαση στα έσοδα.

Στο ίδιο πλαίσιο μεταδίδεται ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες και οι σύμμαχοί τους θα κληθούν να παρουσιάσουν σχέδια ανοικοδόμησης για το Ιράν συνολικής αξίας τουλάχιστον 300 δισ. δολαρίων.

Οι συγκεκριμένες πληροφορίες, ωστόσο, δεν έχουν επιβεβαιωθεί επίσημα ούτε από την Ουάσινγκτον ούτε από την Τεχεράνη.

Για τις Ηνωμένες Πολιτείες, η συμφωνία προσφέρει άμεση διέξοδο από έναν δαπανηρό και πολιτικά δύσκολο πόλεμο.

Η αποκλιμάκωση μπορεί να μειώσει τις πιέσεις στις αγορές ενέργειας, να επαναφέρει την κυκλοφορία στο Ορμούζ και να δώσει στον Τραμπ την εικόνα ενός προέδρου που κατάφερε να σταματήσει τη σύγκρουση.

Ωστόσο, η συμφωνία δεν ισοδυναμεί με καθαρή στρατηγική νίκη για την Ουάσινγκτον.

Κρίσιμα ζητήματα, όπως το ιρανικό πυρηνικό πρόγραμμα, το απόθεμα εμπλουτισμένου ουρανίου, οι βαλλιστικοί πύραυλοι και η περιφερειακή επιρροή της Τεχεράνης, παραμένουν ανοιχτά και μετατίθενται στις επόμενες διαπραγματεύσεις.

Με άλλα λόγια, οι ΗΠΑ κερδίζουν χρόνο, αποκλιμάκωση και σταθεροποίηση, αλλά όχι ακόμη μια οριστική λύση.

Για το Ιράν, το σημαντικότερο κέρδος είναι η επιβίωση.

Παρά τα σοβαρά στρατιωτικά και οικονομικά πλήγματα που υπέστη, η Ισλαμική Δημοκρατία δεν κατέρρευσε, διατήρησε βασικά στοιχεία ισχύος και προσέρχεται στις διαπραγματεύσεις έχοντας ακόμη σημαντικά εργαλεία πίεσης.

Το κλείσιμο ή ο έλεγχος του Ορμούζ ανέδειξε την ικανότητα της Τεχεράνης να επηρεάζει τις παγκόσμιες ενεργειακές ροές και να προκαλεί κόστος στους αντιπάλους της.

Την ίδια στιγμή, στο εσωτερικό του Ιράν καταγράφονται έντονες αντιδράσεις από σκληροπυρηνικούς κύκλους, οι οποίοι θεωρούν ότι η κυβέρνηση υποχωρεί χωρίς να έχει εξασφαλίσει πλήρη άρση των κυρώσεων και σαφείς εγγυήσεις.

Ο Ιρανός βουλευτής Καμράν Γκαζανφάρι φέρεται να δήλωσε ότι «το γεγονός ότι λένε ότι κερδίσαμε και ότι η Αμερική υποχώρησε είναι ένα κατάφωρο ψέμα».

Αντίστοιχα, ο Μεϊσάμ Νίλι, διευθύνων σύμβουλος της Rajanews και πρόσωπο που συνδέεται με σκληροπυρηνικούς κύκλους, χαρακτήρισε το υπό συζήτηση πλαίσιο ως καταστροφική συνθηκολόγηση.

Η μεγαλύτερη δυσαρέσκεια καταγράφεται στο Ισραήλ.

Η κυβέρνηση Νετανιάχου και Ισραηλινοί αξιωματούχοι θεωρούν ότι η συμφωνία δεν αντιμετωπίζει επαρκώς το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν, τους βαλλιστικούς πυραύλους και τη στήριξη της Τεχεράνης σε οργανώσεις όπως η Χεζμπολάχ στον Λίβανο.

Το Ισραήλ ξεκαθαρίζει ότι δεν είναι μέρος της συμφωνίας και δεν θεωρεί τον εαυτό του δεσμευμένο από όλες τις πρόνοιές της.

Ο υπουργός Οικονομικών Μπεζαλέλ Σμότριτς χαρακτήρισε το πλαίσιο «επιζήμιο για το Ισραήλ και για ολόκληρο τον ελεύθερο κόσμο».

Σε ανάρτησή του στο X ανέφερε ότι η κοινή εκστρατεία ΗΠΑ – Ισραήλ είχε σημαντικά αποτελέσματα στην αποδυνάμωση του Ιράν, αλλά πρόσθεσε ότι το Ισραήλ πρέπει να συνεχίσει την εκστρατεία για την ανατροπή του καθεστώτος «μόνο του και με δημιουργικούς τρόπους».

Για τον Λίβανο, ο Σμότριτς έστειλε ακόμη πιο σαφές μήνυμα: «Εκεί θα δοκιμαστούμε. Αυτός είναι ο πόλεμός μας, οι μαχητές μας και η άμεση ασφάλεια των κατοίκων του Βορρά μας».

Το μέτωπο του Λιβάνου παραμένει το πιο επικίνδυνο αγκάθι της συμφωνίας.

Η Χεζμπολάχ χαιρέτισε τη συμφωνία ως «προοίμιο» για την αποχώρηση των ισραηλινών δυνάμεων από τον Λίβανο, ενώ ευχαρίστησε το Ιράν για την επιμονή του να συμπεριληφθεί ο Λίβανος στο πλαίσιο της κατανόησης.

Παράλληλα, κάλεσε τους εκτοπισμένους κατοίκους του νότου να μην επιστρέψουν ακόμη στα σπίτια τους, επικαλούμενη τον κίνδυνο ισραηλινών παραβιάσεων της εκεχειρίας.

Το Ισραήλ, όμως, δεν δείχνει διάθεση άμεσης αποχώρησης. Ο υπουργός Άμυνας Ισραέλ Κατζ έχει δηλώσει ότι οι ισραηλινές δυνάμεις θα παραμείνουν σε ζώνες του Λιβάνου, της Συρίας και της Γάζας για όσο χρειαστεί, προκειμένου να αντιμετωπιστούν οι απειλές.

Αυτό σημαίνει ότι η συμφωνία ΗΠΑ – Ιράν μπορεί να έχει ανακοινωθεί, αλλά η εφαρμογή της στον Λίβανο παραμένει εξαιρετικά αβέβαιη.

Ακόμη και στο Ορμούζ, η επιστροφή στην κανονικότητα δεν θα είναι άμεση.

Ναυτιλιακές εταιρείες ζητούν σαφείς διαβεβαιώσεις ότι τα πλοία θα μπορούν να περάσουν με ασφάλεια από το στενό. Εκατοντάδες εμπορικά πλοία παραμένουν εγκλωβισμένα στον Περσικό Κόλπο, ενώ η επανεκκίνηση της κυκλοφορίας απαιτεί συντονισμό, ασφαλείς διαδρομές και αποφυγή συνωστισμού.

Δεν αρκεί να επιτραπεί η διέλευση. Πρέπει να θεωρείται ασφαλής από τις εταιρείες, τα πληρώματα και τους διεθνείς ναυτιλιακούς φορείς.

Η συμφωνία ΗΠΑ – Ιράν μοιάζει περισσότερο με πάγωμα της σύγκρουσης παρά με τελική ειρήνη.

Οι Ηνωμένες Πολιτείες αποφεύγουν βαθύτερη εμπλοκή, το Ιράν αποφεύγει την κατάρρευση, το Ισραήλ διατηρεί επιφυλάξεις και οι χώρες του Κόλπου επανεξετάζουν τις εγγυήσεις ασφαλείας πάνω στις οποίες στηρίχθηκαν για δεκαετίες.

Μέχρι την Παρασκευή, οπότε αναμένονται οι υπογραφές και η επίσημη έναρξη των διαπραγματεύσεων, όλα παραμένουν ανοιχτά.

Το μόνο βέβαιο είναι ότι η συμφωνία δεν κλείνει όλα τα μέτωπα. Απλώς επιχειρεί να σταματήσει την αιμορραγία του πολέμου και να μεταφέρει τα πιο δύσκολα ζητήματα από το πεδίο της μάχης στο τραπέζι των συνομιλιών.