Όταν μιλάμε για ευφυΐα, ο νους πηγαίνει συνήθως στο IQ, δηλαδή σε έναν αριθμό που αξιολογεί τη μνήμη, τη λογική και την ταχύτητα επεξεργασίας πληροφοριών.

 Υπάρχει όμως μια διαφορετική και πολύ πιο δύσκολα μετρήσιμη μορφή νοημοσύνης, η οποία φαίνεται να συνδέεται στενά με τη δημιουργικότητα και την παραγωγή πρωτότυπων ιδεών.

Πρόκειται για τη λεγόμενη συνδυαστική ή ολοκληρωτική νοημοσύνη: την ικανότητα ενός ανθρώπου να ενώνει γνώσεις από διαφορετικούς τομείς, να αναγνωρίζει σχέσεις εκεί όπου οι περισσότεροι βλέπουν ασύνδετες πληροφορίες και να μεταφέρει μια ιδέα από ένα πεδίο σε ένα άλλο. Δεν αρκεί, δηλαδή, να γνωρίζει κάποιος πολλά πράγματα. Το σημαντικό είναι να μπορεί να τα συνδυάζει με ουσιαστικό και δημιουργικό τρόπο.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί ο Κάρολος Δαρβίνος, ο οποίος αξιοποίησε ιδέες από την οικονομική θεωρία του Τόμας Μάλθους για να κατανοήσει καλύτερα τον ανταγωνισμό των ειδών και τη φυσική επιλογή. Παρόμοια λειτουργεί ένας αρχιτέκτονας που εμπνέεται από τη ροή του νερού, ένας επιστήμονας που αντιμετωπίζει μια βιολογική διαδικασία σαν αλγόριθμο ή ένας μουσικός που οργανώνει μια σύνθεση με μαθηματική λογική.

Η ικανότητα αυτή συνδέεται κυρίως με την ανοιχτότητα στην εμπειρία. Οι άνθρωποι που διαθέτουν αυτό το χαρακτηριστικό αγαπούν την πολυπλοκότητα, δεν φοβούνται την αβεβαιότητα και δεν βιάζονται να καταλήξουν σε εύκολες απαντήσεις. Μπορούν να παραμένουν για μεγάλο διάστημα πάνω σε ένα δύσκολο ερώτημα, μέχρι να ανακαλύψουν μια νέα οπτική.

Ωστόσο, η ολοκληρωτική νοημοσύνη απαιτεί και κάτι ακόμη: πειθαρχία, υπομονή, συγκέντρωση και πραγματικό βάθος γνώσης. Η απλή περιέργεια δεν αρκεί. Χρειάζεται εξειδίκευση σε περισσότερα από ένα πεδία και διάθεση για συνεχή μάθηση. Οι πραγματικά δημιουργικοί άνθρωποι συνδυάζουν συχνά φαινομενικά αντίθετα στοιχεία: είναι παιχνιδιάρηδες αλλά επίμονοι, σίγουροι αλλά ταπεινοί, ελεύθεροι στη σκέψη αλλά αυστηροί στην εφαρμογή.

Σήμερα, αυτή η μορφή ευφυΐας γίνεται όλο και πιο σπάνια, καθώς η εκπαίδευση και η εργασία ευνοούν τη στενή εξειδίκευση. Κι όμως, προβλήματα όπως η τεχνητή νοημοσύνη, η ιατρική, η οικονομία και η κλιματική κρίση απαιτούν ανθρώπους που μπορούν να βλέπουν τη μεγάλη εικόνα.